ساعات قاباغیندا دوران قادینین الینده بیرشوشه گولاب و ایکی بوداق قیرمیزی قرنفیل وار. قاشقاباغی آجیغلی دئییل، دالقیندی. باشینین بدنینین حرکتلریندن تاکسی گؤزله­ین آداملارا بنزَییر. قارا شالوار اﯙستوندن توند یاشیل قیسسا پالتو گئیینمیش.

تبریزده پاییزین سون گونلری قیشین زَلوو - زَلووو، قیشین پوفاپوفو دئمکدیر. ایلین بو چاغیندا بو شهَرده قار دا یاغا بیلر یاغیش دا. گونش شاخارکن شاختالی بیر گون ده اولا بیلر، دونوق و بوز بیر گون ده. حتی بیر گون ایچینده هاوانین نئچه حالی یاشانا دا بیلر. بیزیم ناغیلیمیزا سئچدییمیز بوگون دونوق و بوز بیر گوندی. بئله بیر گونده عئینالی گؤرسنه­جک اولسا، مور چالار توند بوز رنگده گؤرونر.

ایکی آددیم ایره­لیله­ییب سول طرفه باخدی. باققال ماغازاسیندان گولابی آلدیقدا اللری تیتریر، گول ساتان قادیندان گوللری آلیب پولونو اؤده­ینده دالبادالا اودغونوردو. باشی گیجه­لیردی. اَییلیب هانسیسا درینلیییه باخیرمیش کیمی آیاغینین آلتینا باخدی. آیاغینین آلتینین بوشلوغو اؤز آغیرلیغیندانیدی. اوزون سورَن بیر سوکوتون بوجاقلاریندان اؤزونو زورلا چکیب چیخارمیش کیمی ایدی. سوکوت. سوکوتون آنلامی ساواش اولمادیغی کیمی، تسلیم ده دئییل. سوکوتون ساواش و باریش کیمی بللی باشلی رنگی اولان بایراغی یوخ. بیر بایراق دیکله­دیب ده اونا بللی رنگ سئچمک لازیم، اصلینده.

میندی تاکسی­یا:" مشروطه خیاوانی!"
تاکسی آذر آیینین سوسقون خزللری آراسیندان یول آچاراق حرکت ائله­دی. قاراقاباق آداملار قلمه­لرین گوموشو گؤوده­سیله بیرلیکده توولو ت- وولو گؤزونون قاباغیندان اؤتوشدولر.

دامارلاری چیریم - چیریم چیرتلیردی. بوز بیلورلارین اوسته قاینار سو آچیلمیش کیمی ایدی. "گؤره­­سن آداملار ائشیدیر بو سسلری؟ باغیشلایین اؤز الیمده ده­یی. اؤز الیمده ده­یی."
آلتمیش یاشلی بیر سوکوت بایراغینین اوجقاریندا دالغالانیردی. بو سوکوت بایراغینی ندنسه یالنیز چینارلار و قلمه­لرین باشیندا گؤروردو. بو چینارلار بو کؤهره­لر، قوجامان کؤکلر سالمیش سوکوتلار دیر. بو چینارلار بو کؤهره­لر اون ایللر بویونجا گؤیردیکجه باشی قیریلیب آتیلمیشدی. گؤیردیکجه باشی قیریلیب آتیلمیشدی سوره­کلی. گؤزه گؤرونن بوداقلاری قورودولموشدو. و آنجاق گؤزه گؤرونن بوداقلاری. لاکین بو چینارلارین و کؤهره­­لرین گؤزه گؤرولمه­ین حیصه­لری زامان اؤتدوکجه، باشدان قیریلدیقجا درینلره دوغرو کؤک آتاراق سارماشیقلانمیش، اﯙزو تورپاغا دوغرو زوغلانمیش، اﯙزو تورپاغا دوغرو گؤیرمیشدی.

بیلیرسینیز صاباح نه گونودو؟ باشینی قالدیریب گؤیه باخدی. بوز بولودلار... بو بوز بولودلار ناغیلیمیزین هاواسینی آغیرلاتماق قصدیله ناغیللاردا گلن سیمبولیک بوز بولودلار دئییل، دوغرودان دا بوز بولودلار گؤیده ایچ ایچه چیتَنمیشدی او گون. مؤوسمی ایدی ده. هاوا یاغیم- یاغیم دئییردی.

"مشروطه خیاوانی دی خانیم!" سوروجو ایدی.
"بلی بلی، اللریز آغریماسین. بویورون!" و الینده دﯙرگه­له­دییی یوز تومن­لییی اوزالتدی سورﯙجویه. قاراقاباق آداملارین و ماشینلارین توستولو سیقناللاری آراسیندان آتلایاراق خیاوانین ساغ الینه کئچدی.

آناسی گنج یاشیندا، پیشه­وری­نین ماشین نئویسی اولموشدو بیر ایل. فیرقه باسیلدیقدان سونرا آسیب - کسدی دﯙشدوکده، خیاوانلاردا دار آغاجلاری قورولموشدو. تیره­بورانلار باشلانمیشدی. خیاوانلارداکی چینارلارا، قلمه­لره باغلاییب دئموقراتلاری تیره ­ بوران ائتمیشدیلر. "همن چینارلار، همن قلمه­لر."
بئله اولونجا، گنج قیزین نیشانلیسی اونون هله­لیک آرازین او تایینا کئچمه­سینی مصلحت گؤرموشدو: " بیز بوردا قالیب هر شئیه قاتلاشمالییق. هر شئی دﯙزه­لجک تئزلیکجه. قاییداجاقسان ائولنجه­ییک"

آرازین قیراغیندا بئله­جه ویداعلاشمیشدیلار. و جانلارینی گوناهسیزجا گؤتوروب آرازین او تایینا قاچیرانلارا قوشولوب کئچمیشدی او تایا.

"اؤزوندن موغایات اول! من ده اؤزومدن برک - برک موغایات اولاجاغام." پیشه­وری­نین باش مدعی العمومو اولان نیشانلیسی، آرازین بو تاییندان او تایینا باغیریب بونو دا علاوه ائتمیشدی سؤزلرینه.

هرگون هر هفته اعدام خبرلری آرازین او تایینا قاچانلارین دیلینین آلتیندا آرازدان کئچیردی. دسته - دسته اعداملار. بیرگون ده گنج مدعی العمومون دارا آسیلما خبری آرازدان کئچیب گئتدی او تایا.

مشروطه خیاوانینین اوّلی. قاراقاباق آداملارین و قاراقاباق ماشینلارین توستولو سیقناللاری آراسیندان خیاوانین ساغ الینه آتلادی. باشلادی اﯙزو گونئیه دوغرو آدیملاماغا. امامیه قبریستانی!

ساعاتا باخدی، اﯙچ. پاییزین سون گونلرینین ساعات اﯙچو فرقلی اولور اوبیری ساعات اﯙچلرله. ایللاه کی آذر آیینین اییرمی­سینده.

قبریستانین هر ایکی قاپیسیندا بئش آلتی الی سیلاحلی ماًمور دایانمیش، آرخایین - آرخایین دانیشیب گولوردولر. اصلی قاپیدا دوران ماًمورلارین داها جیددی و سرت اولدوقلارینی دوشونرک ایکینجی قاپییا دوغرو یؤنلدی. بو ایکینجی قاپی اصلینده قاپی دئییل، یا دا بوگون قاپی ساییلمیردی. دوواردا قاپی کیمی آچیلمیش بیر گیره­جکدی. بلکه داها قدیملرده اصلی قاپی بورایمیش. آما هر ایکی گیر­ه­جک قبریستانین ایچه­ریسینه گؤره بیرآز یوکسک و بوتون قبیرلره مسلط بو یوکسلتیده دوران کیمسه ایسترسه، ایچریده دولاشان آداملاری راحاتجاسینا ایزلییه­بیلر. گئده - گئده قیرمیزی قرنفیللری چانتاسینا یئرلشدیرمه­یه چالیشدی. گولاب شوشه­سینی تاکسیدایکن چانتاسینا یئرلشدیرمیشدی. نییه اونلاری گیزلتمک ایستیر، اؤزو ده بیلمیردی. اصلینده قبیر اوسته گئدن آدامین الینده بو کیمی شئیلرین گؤرولمه­سی شک دوغوران اولا بیلمز. ماًمورلارین یانیندان سایمازیانا سوووشارکن اونلاردان بیریسی اونا ساتاشماق، سؤز آتماق قصدیله : "ساعت چنده خانوم؟" سوروشدوقدا دیکسیندی. اؤزونو قیوراق اله آلدی. قوندارما بیر تاًسفله: " ساآتیم یوخدو" دئدی. باشینی دیک توتوب همیشه­کی گلدییی قبریستان­میش کیمی آرخایین آدیملارینی مأمورلارین گؤزونه چکمک ایسته­دی. نییه گلدییینی خاطیرلادیقدا آرخایین آددیملاری داها قاییملاندی.

بو آن قبریستانا آیاق باسان بو قادین، آناسینین ایلک سئوداسیلا ماراقلاندیغی اﯙزوندن آذربایجان تاریخی اﯙزرینده بیر هوسکار کیمی آراشدیرمالار یاپمیشدی. گیره­جه­یین اوچ آرالی پیلله­سینی ائنرکن ایچینده غرور، گئنیشلیک حیسسی دویدو.
بو قبریستان تاریخیمیزین بیر حیصه­سی. زیارتینه گلدییم قبیر تاریخیمیزین بیر حیصه­سی. تاریخین بیر بؤلویو دانیلمیشدی.

ایندییه کیمی هرزامان قبریستاندان خوفلاندیغینا گولومسندی اؤزونه. باشینی دیک توتوب، اؤز الیله باسدیردیغی قبیرین زیارتینه گئدیرمیش کیمی ایرلیله­دی. من بورانی اووجومون ایچی کیمی تانیرام، اؤز اؤزونه دئدی. دوردو و دوروشونا ائله گؤوَنجلی بیر ژئس وئردی کی، سانکی اهل قوبورون هامیسینا بیر یئرلی و شریکلی بیر صالاوات گؤنده­رمه حالیندادی. اصلینده آختاردیغی قبیره ده صالاوات گؤندرمه­یه گلمه­میشدی. بو شهَرین قبریستانیندا اؤز گؤزویله بو قبیرین وار اولماسینی گؤرمک ایستیردی. غرورونون، گؤوَنجینین تاریخینی آریردی. های کویلرین دیشیندا دوروب گرچکلری گؤرمک ایستیردی. و عجبا همین بو قبیرمییدی گرچک؟ دونیانین هانکی نقطه­سینده قبیر زیارتینه گیزلیجه گئدیلر؟ هانکی خصوصیتده اولان قبیر باشینا گیزلیجه گئدیلر؟ کیملرین قبیری زیارتینه گیزلیجه گئدیلر؟ تاریخین بیر بؤلویو دانیلمیشدی.

هانکی طرفه چؤنمه­لییدی؟ آختاردیغی قبیرین آدرسینی یازدیغی کاغیذا گؤز گزدیردی و گؤزونون بوجاقلارینداکی باخیشیلاریلا، یازدیغی آدرسی و اؤزونون دوردوغو مؤوقعی یوخلاماغا چالیشدی.

اؤیره­ندییی نم نیشانلارلا قبیرلرین آراسیندا دولانماغا باشلادی:
"او داش بینا وار ها، اوننان اون سیرَم ترمینالا ساری گئدرسن،" گئتدی.
"اوردان اون ایکی سیرَم نصف راها ساری،" گئتدی.
"دمیرچرچیوه­لی بیر قبیرین قونشوسودو. باشی گونبز کیمی."
باخدی. اوجور قبیرلر چوخیدی.
"دؤوره­سینه ساریمتیل یاشیل بئز چکیلیب. او آرادا آغاج یوخ. تکجه فریدونین قبیری اوستونده بیر آغاج وار..."

سون ایکی اوچ ایل ایچینده آذر آیی­نین اییرمی بیری بئش اون نفر اورایا ییغیشیب، سس­سیز - سمیرسیزجه فریدونین خاطیره­سینی عزیزله­میشدیلر. بو ایل ایسه بئله بیر شار سالینمیشدیکی، دؤولت نه­یین نه اولدوسونو باشا دوشوب و قبیر اوسته توپلاناجاق هر بیر ییغینجاغین قاباغینی آلماق ایستیر. بللی ایدی. الی سیلاحلی مامورلاری اورایا سیره­لمکدن بللی ایدی. دئمک بیرگون ده قاباغا گئدیب و صاباح اوچون بورایا توپلانماق ایسته­ینلرین گؤزونون اودونو آلماق گؤستریسی دی بونلارین هامیسی.
.
قبریستانا گلن کیمسه، زیارتینه گلدییی قبیرین یئرینی یاخشیجا تانیمالیدیر البته. بس بو آختاریش نه دئمک؟ اؤزوده اونون کیمی آوارا آوارا قبیرلرین آراسیندا گیجه­لیب قالماق، لاپ شکه سالاندی. ائله بئله­سینه بیر قبیرین باشینا اَییلیب اوتوردو بیر نئچه دَیقه. گئنه آیاغا قالخدی. باخدی مامورلارا. یوخ، او قدر ده پاپئی دئییلدیلر اونلار.

هانی، هارداسان
قبیر داشلارینین اوستونو اوخویا اوخویا اؤزونو ائله یؤنلتدی کی، قاپیداکی مامورلاری دا راحاتجاسینا گؤره­ بیلسین. بیرآز اویانلیق بیرآز بویانلیق. هه اودورها، اوردا دؤوره­سینه یاشیل بئز چکیلمیش بیر قبیرگؤرونور.
یوخ. یوخدو. نئچه­نجی دؤنه اولاراق داش بینانین قاباغینا قاییدیب باشدان باشلادی. اون سیرَم... اون ایکی سیرَم...
بو یاخینلارداسان بیلیرم. بیرجوت قیرمیزی قرنفیل­نن قیزیل گول عطیری گتیرمیشم سنه. باشیوی قالخیز بیر طرفدن منی سسله!

نئجه­ده راحات - راحات دولانیردی قبیرلرین آراسیندا. بوندان اؤنجه قبیریستاندان خوفلاندیغینا اؤزونه گولومسندی بیرداها. دیکسیندی. بیرداها باشلادی. وئریلن نیشانلاری بوراخیب، باشلادی بیربه بیر قبیرلرین یازیسینی اوخوماغا... یوخ. یوخ. هئچ بیری. هئچ بیری.

آما بورداسان. ایندی سکسن یئددی یاشین اولمالیدی. آلتمیش ایل او گوندن گئچیر. بیر طرفدن قالخ آیاغا شاخ - شاخ دئه کی، من دیری­یَم و هله ده اییرمی یئددی یاشیندایام.
قبیر سیرره چیخیب گؤیلره چکیلمیش سانکی. قبریستان سس­سیز بیر اونودولموشلوق نننی­سینده باشینی داش بالیشلارا آتیب یاتمیشدی.

... دئییرلر اعدام اولوندوغون سحرین آخشامیندان حاماملانیب اؤزونو حاضیرلاییبمیشسان. گئیینیب گئچینیب فوقول تاخیبسان. پئنجک جئبیوه سول دؤشون اوسته قیرمیزی قرنفیل تاخیبسان. سحر آلاتورانی گلیب سنی آپاریبلار گولوستان باغی قاباغینا. بئله شَسلی، بئله دیک - دیک گئدیرمیشسن کی. گردَک اوتاغینا حاضیرلاشان بَی کیمین گئدیرمیشسن. شینلییینی غرورو آلتیندا اؤرت باسدیر ائلمک ایسته­ین به­­ی کیمین... ائله­سینه گئدیرمیشسن... بیلیرسن، آدیوی قیزیما گؤتورموشم. اؤزونو گؤرست منه. بیر یاندان سسین گلسین ! آدیوی قیزیما گؤتورموشم... ائشیت بونو!

قبیرین آدرسینی وئرن تانیش" تاپا بیلمه­سن موسئیب آدلی بیر قبیرقازان وار اوندان سوروش. او دا هر آداما دئمز" دئمیشدی.

- باغیشلا عمی، فریدونون قبیری هاردا؟
- فریدون... تانیمیرام
موسئیب عمی یه " من آلتمیش ایلدی اونو آختاریرام. نم نیشانین بوردا وئریبلر منه، من اونون نیشانلیسییام." دئمک ایستیردی. دییه­سن دئدی ده. بونو موسئیب عمی­نین کیچیلتدیی گؤزلریندن سئزدی. اﯙزونو دؤنده­ردی و اوجبوجاغینی گوجله تخمین ائده بیلدییی قبریستاندا آوارا باخیشلارینی سهمانا سالماغا چالیشدی.
نیشانلی. بو سؤزدن اؤزو ده دیکسینمیشدی. هاردان گلمیشدی آغلینا بو سؤز. او ساده­جه آلتمیش ایل بوندان اؤنجه وطن اوغروندا جانینی قوربان وئرن بیر گنجین قبیر زیارتینه­ گلمیشدی. آما اؤزونو قوروقانلی قبیرلرین آراسیندا گؤرور، بوداقدان آسیلمیش یارپاق کیمین اَسیردی.

چانتاسینی آچیب باخدی.
سنه پای گتیرمیشم، بیر بئله آنالیق قادینلیق، باجیلیق گتیرمیشم سنه. نئجه قایتاریم اونلاری بیرده اؤزومنن!
الینی بوغازی آلتینا سوردو. آسیلمیش ایگیتلرین ساللانمیش آیاقلاری آلتیندا دورموشدو سانکی. باش اؤرتوسونون دﯙیونونو بوشالتدی. هاوادا گؤزو قاباغیندا اعدام کندیرلرینین ایلگکلرینین لنگرلنمه­سی جانلاندی.

سَریلیب بو تورپاغا اوووج - اوووج باشا سوورماق گرک.... گئدیرم ساعآت قاباغیندا یانیق کیتابلارین کولونو باشیما سوورام.

الی گئتدی چانتاسینا. قرنفیللری سیخیب اَزدی. گولاب شوشه­سینی آلیب قاباغینداکی قبیرداشینا چیرپدی. بیر داها گؤز گزدیردی قبیرلره. سویوق تَر جانینا اوتوردو.

قبیری یوخا چیخارمیش اولسالار نئجه؟
باشی آغیرلاندی. ایچینه دونیا بویدا بیر دﯙیون دولاشمیشدی. سیخیملادیغی تورپاغی آغزینا تَپدی. قاباغینداکی قبیرین باشیندا اوتوروب، اﯙزونو سؤیکه­دی داشینا.

همین بو داشین آلتینداسان. هه بو داشین آلتینداسان. بو تورپاغین آلتینداسان. یادا اوستونده دولانیرسان، منیم کیمین. هامی کیمین. بو قبیرلرین هامیسینین آلتیندا سن یاتیبسان. الی بوش دئییلم. بیرداها، بیر داها باشدان باشلییاجام.

آغزی قوپ قورویدو. تورپاغین دادی آغزیندا اؤلو دادی ایدی. توکنمیش، باشلادی قاچماغا. مشروطه خیاوانینا دوغرو قاچدی. اَینینده بیر گؤزونه گلینلیک دونو واریدی، بیر گؤزونه قیویریق چینلی کفن. ماشینلاری، ماشینلارین توستولرینی باسا - باسا خیاوانین اوبیری الینه آتلادی. هله بوداقلاردان قوپمامیش یارپاقلار لام - لام دایانمیشدی. کولک اسمیر آما نه­یسه هاوادا بیر عصبیلیک واردی. باشینی توکانلارین ایچینه اوزالدیب باغیردی: من گلینََََ َ ََ َم...
آیاقلارینی یئره چیرپدی: من فریدونین یانیندان گلیرَ َ َ َ م...
جانینی قیرمیزی بیر اَسینتی تیتره­تدی. بیر ماشین تعمیرگاهی قاباغیندا تعمیرکار کیشییه، فریدون سن سنمی؟ دئیه سوردو. تعمیرکار کیشی سایمادان چکیجینی دؤیوردو.
گولوستان باغی قاباغیندایدی. نفسی چیگنیندن چیخیردی. تاکسی­یا ال قووزاییب باغیردی: من امامیه­ده ائنه­جم...

تبریز.1384