حاضیرلایان: گونتای جوانشیر


دیله فلسفه آچیسیندان باخینجا قارشیمیزا ایکی اؤنَملی و بیربیرینه باغلی قاورام چیخیر. ایلکین توپلوموموز ایچین ده اؤنَملی اولان بو مفهوملار اوزَرینده دورماق، فلسفه ندیر، نه آنلاییریق فلسفه دئیه رکن؛ دیل ندیر، گؤره وی، کولتورده کی یئری ندیر کیمی سورولاری اله آلماق ایسته ییرم. سونرا دا بو ایکیسی نین باغلانتیسینی، آیریجا باشقا ساحه لرله و باشقا سورونلارلا ایلیشکی سینی، سون اولاراق دا ائگیتیم سیستئمینده دیلین وفلسفه نین یئری نین نه اولدوغونو بلیرتمه یه چالیشاجاغام.

اؤنجه طبیعیتین ائوریمینده یئنی بیر مرحله اولاراق اورتایا چیخان اینسانین، اونو حئیوانلاردان آییران و اینسانی اینسان ائدن ان اؤنَملی عنصر اولان دیل اوزَرینده دورماق ایسته ییرم. دیل دئیه رکن بیر ارتباط آراجی اولاراق اله آلینان دیلی نظره آلمادیغیمی هَمَن سؤیله مَلی یم. چونکو بیر ایشارتلشمه آراجی اولاراق، بیر ارتباط آراجی اولاراق دیل حئیوانلاردا دا وار. بوندان 5055 ایل اؤنجه ایسویچره لی زئوولوق و آنتروپولوق آدولف پورتمانن اونتوژئنئتیک آچیدان اینسانین اؤزَل یئرینی آراشدیردیغی چالیشماسیندا گلیشدیردیگی بیر آنتروپولوژی قانونو ایله اینسان دوغوشونون ائرکن بیر دوغوش اولدوغونو اؤنه سورموشدو. بوتون حئیوانلار، بوتون خصوصیت لری ایله بیرلیکده دونیایا گلیرلر. یالنیز اینسان اؤزونه مخصوص نیته لیکلرینی دوغوشدان سونرا بیر ایلین سونونا دوغرو قازانماغا باشلار و بو نیته لیکلری آنجاق سوسیال چئوره نین بیرلیکده تاثیری آلتیندا اولوشور، بو سوسیال چئوره نین یاردیمی و اویاریجیلیغی اولمادان تام اینسان اولماغا دوغرو گلیشمه باشاریلا بیلمز. بو خصوصیتلر ده: دیک دورما، دیل و دوشونمه دیر. ایلک ایلین سونوندا اینسان اولمانین بَلیرتیلری بیچیم آلیر، بو ایلک بیچیم آلما دا آنجاق توپلومسال چئوره ایچینده گئرچکلشه بیلیر، بو توپلومسال چئوره یؤره سینده دونیایا آچیلما، دونیایلا ایلیشکی قورما دا گلیشیر. بورادان چیخان اؤنَملی سونوج: اینسانین توپلومسال بیر وارلیق اولدوغو و اینسانین عینی زاماندا تاریخسل بیر وارلیق اولدوغو و بو ایکی دورومون سیخی - سیخییا بیربیرینه باغلی اولدوغو و دونیایلا ایلیشکی قورمانی دیلین ساغلادیغی، دونیانی قاورامامیزی دیلین ساغلادیغی دیر. اینسان، دیلی تاپمامیشدیر، دوغوشوندا واردیر دیل، آمما یالنیزجا یاتقینلیق اولاراق توپلوم ایچینده الده ائدیلیر دیل و تاریخ ایچینده گلیشیر.

بو دونیایا آچیلمانی، دونیانی دیل آراجیلیغی ایله باشا دوشمه یی فلسفه تاریخینده ایلکین هراقلیتوس دیله گَتیرمیشدیر. فلسفه نین اؤته کی آلانلاری دیشیندا دیل فلسفه سینین گلیشمه سینده ایلک آددیمی آتان اؤنَملی فیلسوفدور هراقلیتوس. اثرلریندن آنجاق فراقمئنت’لر قالمیشدیر. ان اؤنَملی پارچا اولان فراقمئنت لوقوس مفهومو اوزَرینده دورور. بو قیسا جمله سی دیل فلسفه سی باخیمیندان چوخ اؤنَملی دیر: "اینسانلار اونو آنلامادیلار، اونو ائشیتمه دن اؤنجه..." هراقلیتوس قارانلیق یازان بیر فیلسوفدور، آنجاق بوردا آنلامی آچیق دیر: گئرچه گی، سؤز حالینا گلمه دن، باشقا دئییشله دیله تؤکمه دن اؤنجه اینسانلار آنلامادیلار. دیل - دونیا ایلیشکیسی باخیمیندان چوخ اؤنَملی بیر نؤقطه دیربو.

دونیایا آچیلما، دونیایلا ایلیشکی قورما اینسانی اؤته کی جانلی وارلیقلاردان آییران و اونو اؤزگور قیلان تَمَل خصوصیت دیر. اینساندان باشقا هئچ بیر جانلی وارلیغین بو آنلامدا دیلی ده یوخدور. چئوره سینی آشا بیلن، چئوره سی نین دیشینا چیخا بیلن، طبیعتین و اؤزونون بیلینجینه واران هئچ بیر جانلی وارلیق یوخدور یئراوزونده. اینسان بو خصوصیتلری ایله چئوره سینی دگیشدیرمیش، طبیعته بیر شئیلر قاتمیشدیر. طبیعته قاتدیقلاری دا بوگون کولتور دئدیگیمیز شئیدن باشقاسی دئییل. بو طبیعته قاتدیقلاری مینلرجه ایل ایچینده اولوشا - اولوشا بوگونه دَک گلمیش و صاباحلارا گئتمَکده دیر. اینسانین اینسان اولماسی دا، اؤز یولونو اؤزونو تصویر ائتمه سی ده دیلی ایله اولموشدور.

بئله جه بوگونکو اینسان بیلیم و دیریم بیلیمده کی (زیست شناسی ده کی) آراشدیرمالارین چاتدیغی سونوجلا فلسفه تاریخینده هراقلیتوسدان بری اورتایا آتیلمیش، داها سونرالاری هردئر و هومبولدت’لا گلیشدیریلمیش و گونوموزه دَک سورموش اولان دیل اوزَرینده کی گؤروشلرین دوغرولانمیش اولدوغونو گؤروروک. دیلله کولتور آراسینداکی باغلانتینی، دیلین کولتور اولایلارینا تاثیرینی و بونلار اوزَرینده کی گوجونو ایلک گؤرَن هردئر اولموشدور. بو گؤروشو داها ایره لی گؤتورَن ده دیل فلسفه سی نین قوروجوسو W.Von Humboldt- دور. هومبولدت "دیل، اولموش بیتمیش بیر شئی، بیر محصول دئییل، بیر ائتکینلیکدیر(فعالییتدیر)" سؤزو ایله دیلین اینسان تاریخی نین باشلیجا یارادیجی گوجلریندن بیری اولدوغونو آنلاتماق ایسته میشدیر. دیلین بیر ارتباط آراجی اولدوغونو ایره لی سورَنلره قارشی هومبولدت دیلین یالنیزجا یالین بیرآراچ اولمادیغینی، دوشونجه نی یارادان بیر فعالیت اولدوغونو ایره لی سورموشدور. دیل اولماسایدی، دوشونمه ده اولمازدی. بونو ماددی اولاراق دوغوشدان کور، کار و دیلسیز اولانلار Elen Keller اؤرنگینده گؤره بیلیریک: Elen Keller دوشونمه یه باشلاماسینی، چئوره ایله باغلانتی قورماسینی بئله آنلادیر یاشام ناغیلیندا: ائگیتیجیسی بیر گون اؤزونه بارداقلا سو ایچیردنده الینی سو شیرینه توتار و اووجونا "سو" یازار. بو آدلاندیریلما ایله بیردن بیر توتوناجاق یئر تاپمیشدیر. سئوینج ایچینده دیر. آرتیق بیر شئیلری آییرد ائتمه یه باشلامیشدیر. هر شئیین آدینی سوراجاقدیر آرتیق. دوشونمه آدلاندیرما یولویلا اولموشدور. آدلاندیریلدیغی آندا نَسنه لرین وارلیغینی باشا دوشه بیلمیش، باشقا دئییشله نَسنه لرین وارلیغینی باشا دوشه بیلمه سی آدلاندیرما یولویلا، یعنی دیلله اولموشدور. قاریشیقلیق دوزَنه چئوریلمیش، هر شئی یئرلی یئرینه قویولماغا، هر شئی آنلاشیلیر اولماغا باشلامیشدیر. اینسانلیق تاریخینده ده دیلین گلیشمه سی نین باشلانقیجدا چوخ یاواش ایره لیله دیگی بیلینمکده دیر. نَسنه لره آد وئرمه، بونلار آراسیندا باغلانتیلار قورما و سونوندا سویوتلاما(مجردلشدیرمه) ایله قاوراملار اولوشموشدور. بو دا اوزون بیر سورجی گرَکدیرمیش، دوشونمه ده بو سورَجله بیرلیکده گلیشمیشدیر. دوشونمه چیخاریملار یاپما، مفهوملار و اؤنَرمه لر آراسیندا باغلانتی قورمادیر. قاورام و اؤنَرمه لرین ایچینده یئر آلدیغی باغلام دا دیلین بوتونونو اولوشدورور. بو قاوراملارلا اینسان اؤزونه بیر دونیا یاردیر: کولتور دونیاسی؛ صنعت، بیلیم، فلسفه هامیسی قاوراملارلا، دیلله باغلی دیر. دیلین گوجو دوشونمه یی یاراتماسیندادیر. دیله تؤکمه دن، دیل قَلیبینه یئرلشدیرمه دن گئرچکلیگی آنلایا بیلمیر، اوزَرینده دوشونه بیلمیریک. دونیانی دیل یولویلا باشا دوشوروک. بو دوشونجه فلسفه تاریخینده بیر چوخ فیلسوفدا قارشیمیزا چیخار. اؤرنه یین؛ هومبولدت، "دونیانی مفهوملارا دؤنوشدورمه"، کاسسیرئر، "دونیانی سیمگه لشدیرمه " ویتگئنستئین "دونیانی رسیمله مه "، وئیسسگئربئر، "دونیانی سؤزجوکلندیرمه، آدلاندیرما"دان سؤز ائدیرلر.

گونوموزده دیریم بیلیم(زیست شناسی) و اینسان بیلیم عاقیل دئییلن شئیی دونیایا آچیلما، دونیایلا رابطه قورما اولاراق قبول ائدیر. دونیایلا ایلیشکی(رابطه) قورمانی دیل ساغلادیغینا گؤره، عاغیل ده دیلدن باشقا بیر شئی دئییل. داها آنتیک چاغدا اورتایا قویولموش بیر تانیملا(تعریف) اینسان دانیشان وارلیقدیر. بوردا لوگون لوگوس’لا غلاقه ده دیر. لوگوس مفهومو، ایکی آنلامی دا ایچینده داشییار. لوگوس، بیر یاندان سؤز دئمکدیر، دیل دئمکدیر، دیگر یاندان دوشونجه و عاغیل دئمکدیر. دوشونمه میزی ساغلایان دیلدیر. اینسانین بئیین یاپیسینی(ساختار) ان یاخشی گؤسترن ده اونون قوللاندیغی دیلیدیر. بیزیم کیملیگیمیزی بَلیرله یَن ده دیل اولور بئله جه. کیملیگیمیز دیلیمیز ایچینده گلیشیر. هامیمیز بیر دیل ایچینه دوغوروق. اینسانین اینسان اولماسی، اینسانین اؤزو اولماسی، اؤز کیملیگینی تاپماسی، اؤزونون بیلینجینه وارماسی دا دیلله باغلی دیر. ایچینه دوغدوغوموز دیل/دیللر کیملیگیمیزی ده بَلیرله ییر. دیلیمیز کیملیگیمیزدیر.

دوشونجه نی یارادان و ایره لی گؤتورَن ده دیل اولدوغونا گؤره، بؤیوک دوشونجه یاپیلاری نین قورولا بیلمه سینی ده دیل ساغلار. آنجاق بونون اوچون دیلین ده گلیشمیش اولماسی گرَکیر. بورادا قارشیلیقلی بیر تاثیر اولدوغو آچیقدیر. دیلین گوجونه قارشی دوشونجه نین گوجو اؤزونو گؤستریر. دیله باغلی اولان اینسان سونوندا دیله حاکیم اولور و دیل اوزَرینه تاثیر قویور. بئله جه دیل دورمادان یارادیلاراق بیر نسلدن اؤته کی نسله کئچن بیر فعالیت دیر. بویونا یارادیلان بیر شئیدیر. هر فرد و هر قوشاق(نسل) اونا یئنی بیر شئی قاتار. آمما کیمی زامان کیمی انگلله مَلره گؤره، بیر اؤلکه ده دیلین گلیشمه سی دورابیلر. دیل گلیشه بیلمه یینجه دوشونجه نین گلیشمه سی ده دورور. دیلین انگللندیگی یئرده دوشونمه ده انگللنمیش اولور. دوشونمه نین انگللنمه سی ان چوخ دا فلسفه آلانیندا تاثیرینی گؤستریر. چونکو فلسفه هر شئیدن اؤنجه، هئگل’ین دئدیگی کیمی، "وار اولان هر شئی اوزَرینده دوشونمه دیر". دونیایلا باغلانتینی قوران دیلی نین گلیشمه سی انگللنمیش سه، بیر مللتین دوشونمه یه دایانان فلسفه ساحه سینده کی باشارینی اورتایا قویا بیلمه یه جَگی آچیقدیر.

فلسفه نین اولوشماسی اوچون ایکی اورتام(شرایط) گرَکلی دیر: اؤزگورلوک و گلیشمیش بیر دیل. توپلوموموزون تاریخینه باخینجا، بؤیوک بیر ایمپراتورلوغون قورولموش اولدوغو عثمانلی دؤنَمینده فلسفه نین، ندن گلیشمه میش دئمه یه جه یم، هئچ اولمامیش اولدوغونو آنلاماق آسانلاشیر.

14- جو عصردن بری، یعنی عثمانلی تاریخی بویونجا عربجه و فارسجا - نین تاثیری آلتیندا اولان تورکجه 600 ایل بویونجا عثمانلی اسارتینده بیر یازی دیلی، بیر رسمی دیل گلیشدیرمیش: عثمانلیجا. خالقین قوللاندیغی دیل، تورکجه خور گؤرولموش، آشاغیلانمیشدیر. تنظیمات دؤنمینده دیلده ساده لشمه طرفداری اولانلار بئله بو دیلله بیلیم یارادیلا بیلمه یه جَگینی اؤنه سورَرَک، اؤیرَتیمین عربجه اولماسینی اؤنرمیشلر. (گونوموزده ده کیمی یوبازلارین تورکچه نین بیلیمه ال وئریشلی اولمادیغینی، یئترسیز اولدوغونو اؤنه سورَرَک اینگیلیزجه نی اؤیرَتیم دیلی اولاراق اؤنرمَکده دیرلر.) اویسا آنا دیلی تورکجه اولان بیر اینسانین بئله یاپیجا بیربیریندن آیری اوچ دیل عایله سیندن اولوشان قاریشیق و ساختا بیر دیل (عثمانلیجا) ایچینده ساغلیقلی دوشونه بیلمه سی، بو دیلله فلسفه یارادا بیلمه سی مومکون مو؟ بئله بیر دیلله رومان و دیگر اثرلر یازیلارمی؟ البته عثمانلی دؤنمینده فلسفه اولماماسی یالنیزجا دیلله باغلی دئییل، دوشونمه نین یاساقلانمیش اولماسی، اؤزگورلویون اولماماسی دا اؤنَملی بیر نَدن دیر. آمما دیل اینسانین دونیایا آچیلماسینی ساغلادیغینا گؤره، اؤزگورلویو ده ساغلایان دیل اولمورمو؟ دیلین گلیشمه سی انگلله نینجه، دونیایا آچیلمانی ساغلایان دیل اولدوغونا گؤره، اؤزگورلوک ده انگل لنمیش اولور. دئمک کی تَمَل نَدن دیل اولور فلسفه نین گلیشمه میش اولماسیندا.

آنجاق جمهورییتله بیرلیکده 1933- ده اونیوئرسیته رئفورمو ایله بیزده دوغرو بیر فلسفه ائگیتیمی باشلایا بیلمیشدیر.

1928 - ده یازی اینقلابی ایله باشلادیلان 1932 - دن بری تورک دیل قورومو طرفیندن سوردورولن چالیشمالار سونوجو دیلیمیز 50 ایل کیمی قیسا بیر سورَده بیر کولتور دیلی دورومونا گله بیلمیش و فلسفه یارادا بیله جک بیر خصوصیت قازانمیشدیر. تورکجه زنگین و اولاناقلاری گئنیش بیر دیلدیر. بیرچوخلاری بونون آییردیندا(فرقینده) دئییل. من تورکجه یه باش اَیه رک، تورکجه یه دایاناراق بیر فلسفه دوغاجاغینا اینانیرام. منجه تورکجه اونتولوژیدن، وارلیق فلسفه سیندن چوخ، اولوش فلسفه سی اولماغا ال وئریشلی بیر دیلدیر. بو گؤروشومو نه یه دایاندیریرام. آلمانجادا "سئین Sein"، فرانسیزجادا "ائترئ Etre" کیمی قاوراملارین تورکجه ده، بو دیللرده اولدوغو کیمی، ائیله م(eyləm) (عمل) اولاراق، ائیلَم سؤزجوگو اولاراق بیر قارشیلیغی یوخدور. بو قاورامی ائیلم (eyləm) سؤزجوگو اولاراق "واراولماق"لا قارشیلاییریق. بوردا گؤرولدویو کیمی تورکجه ده "وار"ین ائیلَمی یوخدور، آمما "اولماق" ائیلَمیمیز(eyləmimiz) وار. اولمانین بیر چوخ بیچیمی و بیر چوخ آنلامی وار. اولما، اولقونلاشماغی دا دیله گَتیریر، دَگیشمه نی، ایره لیله مه نی ده. اولوش سؤزجوگو و قاورامی ائورَنده کی ائوریمه ده اویغوندور. بیلیم آرتیق ائورَنده کی وارلیق’دان دئییل، ائوریم’دن سؤز ائدیر. طبیعت بیلیمچیلری نین کولتورَل بیر ائوریمین سؤزونو ائتدیکلری گونوموزه ده داها اویغون بیر فلسفه اولور، سانیرام بیر اولوش فلسفه سی. آیریجا تورکجه نین چوخ ایلگینج بیر یاپیسی وار. بیلگی سایار دیلینه ان اویغون دیلین ده تورکجه اولدوغو قبول ائدیلیر. آمما بو قَدَرگلیشمیش اولان تورکجه میز گونوموزده یئنیدن یوزلاشدیریلماغا چالیشیلیر بیر چوخ چئوره لرده. آیدینلاریمیزین چوخو هله ده فلسفی دوشونمه دن اوزاقدیرلار. بیلیم آداملاریمیزین بؤیوک بیر بؤلومو فلسفی دوشونجه یه اؤنَم وئرمیرلر. آمما اونون اوچون چوخ دا یارادیجی اولمورلار. اوزمان(متخصص) اولورلار، آمما یارادیجی اولا بیلمیرلر.
فلسفی دوشونمه نین آزلیغی هر آلاندا اؤزونو گؤستریر.


ندیر فلسفی دوشونجه؟ فلسفه ندیر؟ فلسفه تانیملاری اوزَرینده دورماق ایسته میرم. گونوموزده آوروپادا گلیشمیش اولان کلاسیک فلسفه ایله، چیخیش یئری یینه آوروپا اولماقلا بیرلیکده آنگلوساکسون دونیاسیندا گلیشن و چئشیدلی آدلارلا آدلاندیریلان، منطیق سَل پوزیتیویزم، آنالیتیک فلسفه و.. ان سون دا بیلیمسَل فلسفه آدیندا قرار قیلینمیش گؤرونن فلسفه آراسینداکی چکیشمه لری ده اله آلمایاجاغام. بیربیرینی تانیمایان، بیربیرینی فلسفه بئله سایمایان ایکی آخیم. ان گئنیش تانیمی ایله فلسفه یارادماغین نه اولدوغو اوزَرینده دوراجاغام. "فلسفه اؤیره نیلمَز، یارادیلار" دئییشی چوخ قوللانیلیر اولدو. اویسا بیلینمه ین نئجه یارادیلار دئیه ده سوروشولا بیلر. اؤیرَنمه دن ده هئچ بیر شئی یارادیلماز منه گؤره. فلسفه تاریخینی اؤگرَنمک ده گرَکلی دیر، آمما ازبَره دئییل البته. بَللی سورونلار اورتایا آتیلیب بو سورون اوزَرینده بو آرادا بَللی فیلسوفلارین دوشونجه لرینه ده باش وورولاراق، مفهوملارین تاریخسل سورَج ایچینده کئچیردیگی دَگیشیملری اله آلاراق دارتیشیلیر. فلسفه باشلانقیجدا بیلیمدن آیری دئییل، بیرلیکده دوغموش. ایلک فیلسوفلار دا طبیعت بیلگینلری دیرلر عینی زاماندا. آما مطلق بیلیمدن یئنه ده آیریلیغی وار. بیلیم تک - تک اولقولار اوزَرینده چالیشیر، فلسفه ایسه گئنَلی آرار، بوتونو گؤز اؤنونده توتار. بیلیمین وارسایدیغی – وار اولاراق قبول ائتدیگی– و آراشدیرماسینی اونا دایادیغی شئیلری فلسفه سورون حالینا گَتیریر، نئجه وار اولدوغونو سورار. اؤزَللیکله بیلیملرین داها چوخ اوزمانلیق آلانلارینا آیریلدیغی و داللارآراسی (interdisipliner) چالیشمالارین اؤنَم قازاندیغی گونوموزده فلسفه نین گؤرَوی داها دا آرتیر. ان گئنیش تانیمی ایله، هر آلاندا اله آلینان قونو اوزَرینده سورو سوروشما، سورقولاما، تنقیدی دوشونمه و بوتونو گؤرمه ده دئیه بیله جَگیمیز بیر بئیینی ایشلتمه بیچیمی اولان فلسفه نین مطلق بیلیمدن آیریلیغی اؤزَللیکله بوردادیر: بو آیریلیق داها فلسفه نین آدیندا ساخلی دیر؛ Philosophia- نی بیلگی سئوَرلیک دئیه چئویریریک گرچی. آما sophia، episteme دئییل، یعنی یالنیزجا بیلیمسَل بیلگی دئییل، اردَملی بیلگی بیلگه لیک دیر. بیلیم ده فلسفه ده مطلق اؤزگورلوک ایچینده یارادیلار. بیلیمسَل دوشونوشده (düşünüşdə) و آراشدیرمالاردا اؤزگورلوگه سینیر قویولا بیلمز؛ سینیر قویولدوغو آندا بیلیمسَل چالیشما دورار. اویسا فلسفی دوشونجه بیلیمسَل چالیشمانین سونوچلارینین اخلاقلا چاتیشماماسینی ایستر. مثلا بوگون اؤزَللیکله تیپ دونیاسیندا دئونتولوژی(deontoloji) اؤنَملی بیر دال اولدو. بو دا فلسفی دوشونوشون (düşünüşün) تاثیری ایله اولدو. فلسفی دوشونوشدن یوخسون بیر بیلیم آدامی اینسانلیغی هئچ حسابا قاتمایا بیلر و سونوندا فلاکتلره نَدن اولابییر. بوردا اونلو(ünlü) فیلسوف و بیلگین ائینشتئین’ین (Einstein) بیر سؤزونو آنیمساتماق ایستردیم: فلسفی بیر گؤروشو و تاریخ بیلینجی اولمادان بیر اینسانین گئرچکدن یارادیجی اولماسی، یارادیجی اولاراق بیلیمده تاثیرلی اولابیلمه سی مومکون دئییل. یالنیزجا اوزمان (uzman-mütəxəssis) اولان اینسان قوللانیلماق اوزره پروگراملانمیش بیر جور ماشین اولور، آما دَیَرلی بیر شخصیت اولوشدورا بیلمز. بیزیم ده بیلیم و تکنولوژی آلانیندا هله ده یارادیجی اولامادیغیمیزین نَدنی فلسفه نین آزلیغیندا یاتماییر می؟

فلسفی دوشونجه نین آزلیغی بیر ده مفهوملارین یئترینجه دوغرو قوللانیلماماسینا و بونون سونوجو اولاراق هم بئیین قاریشیق لیغینا، هم ده قاوراملارلا بیرلیکده بیرسئری دَیَرلرین ده یوزلاشماسینا یول آچیر. بودا بوتون توپلومون یاپیسینی آلت - اوست ائدیر. اؤرنه یین اؤزگورلوک، دئموکراسی، جمهورییت، سیویل توپلوم، لاییک لیک سؤزجوکلری چوخ دا قوللانیلیر و دارتیشیلیر اولدو، هئچ ده اوزَرینده دوشونولمه دن. اؤرنه یین اؤزگورلوک باشی بوشلوق سانیلیر، هرکسین هر ایسته دیگینی یاپابیله جگی سانیلیر. دئموکراسی، یاساسیزلیق، قورالسیزلیق؛ سیویل توپلوم عسگر قارشیتی اولماق سانیلیر. دین اؤرگوتلرینه سیویل توپلوم دئیَن سؤزده آیدینلاریمیز، سوسیال دئموکراسی نین نه اولدوغونو بیلمه ین سوسیال دئموکراتلار، حتی کومونیزمین نه اولدوغونو بیلمه یَن کومونیستلر چیخیر اورتایا. بیر باشقا مفهوم قاریشدیرماسی دا توخونولمازلیق و سورومسوزلوق مفهوملاری آلانیندا. توخونولمازلیغی سورومسوزلوق سانان میللت وکیللری چوخدور. "آنایاسانی بیر دفعه دَلسَم نه چیخار" دئیَن،km 200 سرعت گئتمک کئیفی اوچون اوتوبان باغلادان جمهورباشقانیمیز بئله اولدو.

بوتون بو یوزلاشمالار دیل بیلینجی نین و فلسفی دوشونمه نین آزلیغی ایله باغلانتیلی دیر. تورکجه سی ان آز گلیشن، یابانجی سؤزجوکلردن ان آز آرینمیش اولان بیلیم دالی حقوق دور. یئریدیلن یاسالارین دیلینه باغلیلیق اوزوندَن، بلکه ده حقوق دیلی بیر جوره تام اولاراق گلیشه بیلمه دیگی اوچون گئرچک بیر حقوق دوزَنی ده بیر جوره قورولموراؤلکه میزده. بو قونودا اؤرنک اولا بیله جک دال: بیلگی سایار دیلی دیر. بیلگی سایار تکنیکی نین تورکیه ده بو قَدَر تئز یایقینلاشماسی نین نَدنی، سانیرام، داها بیلگی سایار گلمه دن بیلگی سایار دیلی نین آتاتورک - ون میراثی اولان و 1980 حربی چئوریلیشی ایله یوخ ساییلان تورک دیل قورومونون عضولری طرفیندن حاضیرلانمیش اولماسیدیر.

مفهوملاری آچیقلیغا ائریشدیرمکسه فلسفه نین باشدا گلن گؤرَوی دیر. فلسفه اله آلدیغی قونونون مفهوملارینی آچیقلاماق زوروندادیر، چونکو دوشونمه مفهوملا اولور؛ مفهوملار بیربیرینه قاریشدیریلمیشسا، یا دا یانلیش آنلاشیلمیشسا، بئیین ده قاریشار. فلسفه نین آزلیغی بو آلاندا دا ارزونو گؤستریر توپلوموموزدا. اؤلکه میزده سورون چوخ، آمما نه سوسیولوق و آنتروپولوقلاریمیز، نه ده فلسفه چیلریمیز بو سورونلاری اله آلیب ایشله ییرلر. اویسا فلسفه نین بیر گؤرَوی ده سورونلاری گؤروب اونلاری گؤسترمکدیر، یعنی سورون قویماقدیر اؤدَوی(تکلیف) فلسفه نین. سورون قویان فلسفه عینی زاماندا مفهوملاری دا قورار: دیل، مفهوملار، سؤزجوکلر ده بو ایشلرین آچاریدیر.

فلسفه نین توپلوموموز اوچون نه قدَر گرَکلی اولدوغونو سون ایللرده کی بونالیمین بیر یئرده ائتیک بونالیمینا دؤنوشمه سی ده اورتایا چیخاریر. توپلوموموز یالنیز ائکونومی و پولیتیکا آلانیندا دئییل، ائتیک آلانیندا دا تام بیر یوزلاشما ایچینده دیر. اخلاق دئمه ییب ائتیک دئمَم ده بونونلا باغلی دیر. اخلاق سؤزجوگونون اشارت ائتدیگی قاورام توپلوموموزدا آنلامینی ایتیرمیش دیر، باشقا آلانا سؤوق ائتدیریلمیشدیر. اخلاق مفهومو تؤره لرله، گلنَک و گؤرَنَکلرله قاریشدیریلیر عمومیتله. ناموس دا جینسَل لیکله باغلانیر. دوروستلوک تَماما اونودولموش. تؤره لر، گلنَکلر یؤره سَلدیر؛ اویسا ائتیک ائورَنسَلدیر؛ ائتیک (اصلینده ایلکه اولاراق اخلاق)، تؤره لرین، گلنَکلرین، حتی بعضی زامان یئریدیلن یاسالارین بئله اوستونده دیر. اؤلکه میزده تاثیرلی آزلیغی نین بیر نَدنی ده، یئنه، عثمانلی تاریخی بویونجا فلسفه نین یاساقلانماسینا، سون اون اون بئش ایللیک دؤنمده ده دبیرستانلاردان بئله فلسفه نین قالدیریلمیش اولماسینا باغلاییرام. چونکو فلسفه ایله ائتیک ایچ - ایچه مفهوملاردیر.

اویسا ائگیتیم و اؤیرَتیمده دیل و فلسفه باش یئری آلمالی، فلسفه ده، دیل ده – آنادیل یانیندا یابانجی دیل ده – ائگیتیمین تَمَلی اولمالیدیر. فلسفی دوشونوش بیچیمی داها ایلک ایللردن اوشاغا وئریلمه لی، اوشاقلار بیلینج لندیریلمه لیدیر. بوردا، اوشاقلارا وئریله جک فلسفه ائگیتیمینده "فلسفه اؤیرَدیلمز..." سؤزونون آنلامی چیخار اورتایا. اصلیندا اوشاقلار سانیلدیغیندان چوخ آرتیق دوشونورلر، دورمادان سورو سوروشمالاری اونلارین دوشوندوگونو گؤسترمیرمی؟ اونلارین سورولاری کئچیشدیریلمه سین یئتر. اوشاق فلسفه یاراتما یاتقیندیر اصلینده. چونکو اوشاق بئینی نین آلیجیلیغی اینانیلماز بویوتلاردادیر. فرانسیز پسیکولوق Zazow "بوتون اوشاقلار 11 یاشینا قًدَر بیرَر داهیدیر، آمما نه یازیق کی بو دوروم سورمَز" دییر. اوشاغین گلیشمه سینین یولونو کسمَه مَک اوچون ازبره ائگیتیمه کسینلیکله سون وئریلمه سی گرَکیر، گنجلرین یاخشی یئتیشمه سی ایسته نیلیرسه. ازبره اؤگرَنیمین اؤنونه کئچمک اوچون ده اوخوماغا اؤنَم وئریلمه سی گرَکیر. آنجاق اوخوماقلا بئیین ده، دیل ده گلیشه بیلر. اوخومادا دیل و فلسفه نین بیرلیکده لیگی ده ساغلانمیش اولور. آنا دیلی ائگیتیمی یانیندا یابانجی دیل ائگیتیمی نین ده سؤزونو ائتدیم. چونکو هر دیل عینی زاماندا بیر آیری دونیا گؤروشونو یانسیدیر؛ دیل بیلینجینی داها درین اویاندیراراق بئیینین داها ساغلیقلی ایشله مه سینه یاردیمچی اولور. بئله بیر ائگیتیمله دیل و فلسفه ائگیتیمیندن کئچن گنجلر صاباحین دوغورچو یوردداشلاری اولورلار اؤزگور بیرَر فرد و انسانلار اولاراق.

یابانجی دیل اؤگرَنمه نین گرَک لیلیگینی اؤنه سورَرکن بیر نؤقطه نی داها آچیقلیغا قاووشدورمالییام و یابانجی دیل اؤیرَتمه نین یابانجی دیلله ائگیتیم یاپماقدان چوخ باشقا بیر شئی اولدوغونو وورقولامالیییق.

بوگون تورکچه نین یئترسیزلیگینی اؤنه سورَرَک یابانجی دیلله ائگیتیم یاپیلماسینی اؤنرَنلرین یازیلی و سؤزلو قونوشمالاری اونلارین بئیین یاپیسینی و اؤز یئترسیزلیکلرینی آچیغا وورورلار. یئنی تکنیکلرین گَتیردیگی یئنی قاوراملارین تورکجه ده قارشیلیغینی تاپا بیلمه مه لری دوشونمه تنبَلی اولدوقلاری نین یا دا او مفهومو یئترینجه آنلامادیقلاری نین بیر گؤسترگه سی دیر. بَللی بیر قونودا چوخ یؤنلو و آیرینتیلی دوشونَن بیر کیمسه گؤستردیگی قونونون مفهوملارینین قارشیلیغینی دا موطلقا تاپار، البته قونوسونا حاکیمسه و گئرچکدن آنلامیشسا. یابانجی دیلله ائگیتیمین ایکی اؤنَملی ساقینجاسی داها وار: بیرینجیسی آنادیلینین گلیشمه سینی دوردورماسی، انگللمه سی. ایکینجیسی اؤگرَنجی نین هئچ بیر زامان آنادیلی دورومونا گَتیره بیلمه یه جَگینی بیر یابانجی دیلده کندینی راحات دویومسامایاجاغی و دوشونجه لرینی تام اولاراق دیله گَتیره بیلمه یه جَگی اوچون هَمشه گئریده دورماسی، اؤزونو گؤستره بیلمه مه سی، اؤزونو گئرچکلشدیره بیلمه مه سی. گونوموزده مدنی اؤلکه لرین هئچ بیرینده یابانجی دیلله اؤیرَتیم وئرن بیر اونیوئرسیته یوخدور. یابانجی دیلله ائگیتیم یالنیزجا مستعمره لرده وار.

بیر نؤقطه یه داها دئیینمَک ایسته ییرم. کئچن ایلکی اونیوئرسیته یه گیریش سیناویندا قازانانلارین باشیندا گلن بیر گنج، اوخوماغی گرَکسیز گؤردویونو، اؤزونون هئچ کیتاب اوخومادیغینی، آمما ان یاخشی درجه نی ده آلدیغینی اؤوونرَک سؤیله دی. بو اولای، بیر یاندان ائگیتیم سیستئمیمیزین پوزوقلوغونو، یانلیش لیغینی، اؤته یاندان بو تئست سیستئمی نین ده اینسانلاری هارایا گؤتوردویونو گؤسترمه سی باخیمیندان هامیمیزی دوشوندورمه لی دیر.
______________________
24.05.07