بیزیم بیلگی و کیم‌لیگیمیزین آلت یاپی‌سیندا (بنیاد) اولان شئی حقیقت دئییل، اولایلارین الوانلیغی‌دیر – میشل فوکو

ایللر اؤنجه بالاجا اوشاقلار کیلاسیندا* یئنی بایرام سفره‌سینی دوزلتمک اوچون "س" سسی ایله باشلایان کلمه‌لر آختارماغا باشلادیق. اوشاقلارین دئدیکلری سو، سماوار، سوپورگه، سئرچه و بیر نئچه ربطلی-ربط‌‌سیزسؤزلر هامیمیزا تانیش اولان بایرام سفره‌سیندن فرقلی بیر سفره‌نی ابدی اولاراق بئینیمده حک ائتدی. بو فرقلی سفره‌نی یارادان بوتون وارلیق‌لارین بیر آرایا گلمه‌سینه یالنیز آدلارینداکی سس اویوشماسی سبب ایدی. ایللر کئچدی و منیم اوچون ان چوخ آنلام داشییان، یوزومسال اولان او سفره‌نین هله ده ذهنیمده بیر شئی گیزلتدیینی حیس ائدیرم.
زیبا کرباسی‌نین شعرلرینی اوخویاندا ندنسه اوشاقلارین یاراتماغا چالیشدیغی او غریب سفره گؤزلریمین اؤنونده جانلانیر. بو یازیدا، آذربایجان شعرینه یئنی بیر نفس، یئنی بیر اوسلوب گتیرن خانم کرباسی‌نین "اؤلوم بیبی اوغلوسونا بنزه‌ر" شعرینی اله آلاراق یازیلاری حاقدا بیر سؤزلر دء(دئمه)یه‌جه‌یم.


"اؤلوم بیبی اوغلوسونا بنزه‌ر"‌ی بیلدییمیز کلاسیک نقد باخیشی ایله اوخوماماغا چالیشاجام. چونکو ایچرییه(محتوایا) دایانان و بیزیم ده نقد عنعنه‌میزده گوجلو اولان کلاسیک نقد نوعو ان سون گلیشیم‌ینده متنی سایکوآنالیز ائده‌رک اونا غالب گلیر. متن ایچینده‌کی رویالار سینیرینی اؤزونون ایشه توتدوغو تانینمیش آراجلار(وسیله) – بنزتمه، استعاره و ...- واسیطه‌سی ایله دارالدیر. بو آراجلار ایچینده هله ده اؤز ده‌یرینی ایتیرمه‌ین استعاره طبیعی کی حیات تجروبه‌لرینین بعضی یؤنلرینی انسانین شعور آلتی ایله وارلیغی‌نین مناسبتی اولاراق آچیقلاییر. کلاسیک باخیشدا سانکی منتقد متنله ساواشاراق اونو محدودلاشدیریر، قول-قانادین سیندیریب شکیل‌لنمیش بیر فورمدا دوشونمه‌یه یادا داها دوغروسو بیتیرمه‌یه چالیشیر. گونوموزون نقدی ایسه متنی گئنیش‌لندیریر، سسینه سس قاتیر و اونا اوخوجو یارادیجیلیغینی آرتیریر.

بو باخیمدان، اوخوجونون کولتورو، دونیا گؤروشو، یاشادیغی زامان و مکان یئنی-یئنی اوخونوشلار اورتایا قویور. بو اوخونوشلارین ان تضادلی‌سی متنه قارشی چیخیب، اوندان قوپوب، یئنی و باغیمسیز بیر متنه چئوریله بیلر. اثرین متن‌ینه سیغمایان او ایکینجی متن یازارین وار اولمادیغی اوچونجو بیر فضادان یارانیر(یازیچی‌نین اؤلومو).
بو آرادا، طبیعی کی شعر باغیمسیز بیر وارلیق کیمی یالنیز اؤزونه دایانیر و باشقا متن‌لرین اونا وئردییی آنلام اوچون حیات تاپمیر.

بو گیریشدن یولا چیخاراق، زیبا کرباسی‌نین شعر اؤزل‌لیکلرینی تانیملاماغا چالیشاجاغام.

زیبا کرباسی‌نین شعرینی اوخودوقدان سونرا بیر شئی لرین اوخونمامیش قالدیغینی دویورسان. یئنیدن اوخوماق هوسی اویانیر. هر اوخونوشدا ایسه فرقلی اوخومانین ضرورتینی آنلاییرسان و بو، سونو اولمایان بیر اویونون باشلانیشینا بنزه‌ییر.
متعدد اوخوماقلارین آراسیندا شعرین بیر آنا چیزگی اوسته قورولدوغو دوشونجه‌سیندن واز کئچیرسن. اوندا تمامیله پوست‌مودئرن ادبیاتدا اولان هموژنیک‌لیک، اؤزگه – اؤزگه پارچالارین بیر آرایا گلمه‌سی وار دئییرسن. تاریخین کئچیجی حضورونو آختاریرسان. اونون ایچ هارمونی‌سینه باخیرسان. هارمونی نه بوتون شعره یاییلیر نه ده بیر قایدا اساسیندادیر:

"دوشر گؤز یاشی یاپراخ،
آدام، کی هئئئئئش آدام دَییر.
اؤلوم قره وئرنی باشماخلارینان
آغ دسمالی الینده، آذر خانیم....
قره نئی چالا-چالا
صفرا گونلر اود اوستونده چیققاچیق، آذر خانیم....
گؤزلریمین دؤرت دؤروننن تؤکور یوخولاردان یوخولارا
کؤلگه سیز،
کؤلگه سیز یوخولاردان اویان، اویاناخ آذر خانیم...."

هر جمله‌نین اوخونوشو شعرین خطی اولگو و آردیجیل‌لیغینی سیندیریر و بو هر سطرین اؤز اؤزلویونده یوروما احتیاجی اولماسینا امکان یارادیر. سانکی شاعر بیله‌رکدن بوتون جهدینی هر بندین باشقا بندله آیریلیب فرقلنمه‌سینه صرف ائدیب. او گرامر و معنانین دا دقیق‌لییی قیدینده دئییل. ائله‌بیل مبهم بیر شئی دیل آچماق ایسته‌ییر. همده اونون ابهامی دئییم طرزیندن یوخ، وارلیغین قارانلیق یؤنلرینه توخونماقدان دا دوغولور. بو آچیدان شعر هردن سوررئالیست‌لره یاخینلاشیر. اؤلوم قره وئرنی باشماق گئییب آغ دسمال گؤتورور، قره نئی چالیر، یوخولار کؤلگه‌سیزله‌شیر و ....سؤزجوکلر رؤیانی دانیشیر و بیلینج آلتینداکی باشقا بویوتلارا ائنیر.

شعر اؤز آدیندا دا داشیدیغی کیمی کانکرئت بیر ایماژدان سؤز ائدیر؛ اؤلومدن. اما بو اؤلوم حقیقتینی ساده‌واری تفسیر ائله‌میر، دیالوق یارادیر. اؤلومدن بیر شئیلر دئییر و دئمیر، همده آنلامسیز.
هایدگره گؤره معنالی بیر چالیشمانین زمینه‌سی و اساسینی ایندییه قدر دوشونولمه‌ین و دوشونولمه‌میش بیر شئیده آختارماق گرکدیر. بونا دایاناراق، ائله بو شعری معنالی ائله‌ین ده مالوف دویولان و دئییلن فضالاردان اوزاق اولماسی دیر. شعرده اؤلوم دویغوسونا بنزه‌ر بیر حالت، ناآگاهانه قایدالارلا سؤزجوکلر شکلینده آشکارلانان بیر فورمدا یئنی‌دن اؤزونو تاپیر. اؤلومون جیددی معناسینی دوشونمک وعد وئریلسه‌ده بو معنا سورکلی گئجیکدیریلیر. اؤرنک اولاراق، اؤلوم قره وئرنی باشماغی و یا بیبی اوغلو کیمی بللی و محقق بیر شکیل‌له بیرلشیر همده بیلینیر کی بیر دئییل. هر عنصر یئنی بیر ترکیب‌له بیرلشه‌رک بوتون متن سیستمی ایچینده هم حضور تاپیر هم گیزله‌نیر. سانکی هر متن باشقا بیر یئرلرده اولان متن‌لرین یئنی‌دن بیر آرایا گلمه‌سینین یوخ، یئنی‌دن داغیلماسی‌نین نتیجه‌سی اولور(یاپراخ، آذر خانیم، آدام، اؤلوم و ...)
بو داغیلمانی دوشونندن سونرا شعره پوست مودئرنیزم، یاپی‌ساللیق(کانستراکشین) و ... یوخ، یاپینی پوزماق(دیکانستراکشین) آچیسیندان باخماغی تجروبه ائتمک ایسته‌ییرسن.

یاپینی پوزماق(دیکانستراکشین) ندیر؟
دکترین‌لرین اینکاری، استانداردلارین ردی و وار اولان نسخه‌لری قبول ائتمه‌مکدیر دیکانستراکشین. نه ایزیجی‌دیر نه یول گؤسترن. نه معناسی وار، نه مکتب‌دیر و نه قانون یارادیر. او انسانی اؤزونو تانیماسینا و نسنه‌نی کشف ائتمه‌یه تحریک ائدن بیر قایدادیر. یاپینی پوزماقدا هر یازینین بیان واسطه‌سی کیمی ایکینجی بیر رولو وار. اونون بیرینجی رولو وصف ائتمک دئییل، یاراتماقدیر. معنانین همیشه اؤنجه‌دن حضورو وار، شعر ایسه آنین ایچینده یارانیر. اونو اؤنجه‌دن نه دوشونمک اولار نه دویماق. یاپینی پوزان یازیچی بیزیم حقیقتدن اولان استاندارد تصویریمیزی پوزور. بو نوع یازیدا معنا و جمله‌دن قوپان تصور بیربیرینه معین و مشخص دوروملا یاخین دئییل، عکسینه اونلار دایم بیربیریندن اوزاقلاشیر و یئنی ترکیب‌لر کیمی – ادراکیمیزدا – یئنیدن دوغولور و دوغولور.
شعرده هئچ بیر عامیلین رول و معناسی او بیری عامیله اشاره ائتمه‌دن بللی اولونمور. تنیجه‌ده هر عامل باشقا بیر گؤسترگه‌یه(نشانه) چئوریلیب آیری بیر ترکیب‌ده اورتایا چیخیر.
بو سیستمده هر متن باشقا متن‌ین داغیلماسی یادا شکیل ده‌ییشمه‌سینین محصولو اولور. اونون اوچون ده حضور و زامان‌سیزلیق شعرین اساس عنصرونا چئوریلیر. یاپینی پوزماقدا ایچ هارمونی نه دوزنلی‌دیر نه ده یایغین. سؤزون خطی قایداسی سینیر، معترضه سؤز یا جمله متن سیستم‌ینه گیریب اونا تاثیر ائدیب و تاثیر آلیر. مثلا آشاغیداکی پارچا کیمی:

"اؤلوم بیبی اوغلوسونا بنزه ر
بیر پئزه ونگ تیرئیلی کیمین
یوللاری بوتون ازیپ قاچار"

بوردا باشقا بیر روایت وار و بو بیر معترضه جمله‌دیر.
زیبا کرباسی‌نین بو شعرینی و بلکه باشقا شعرلرینی ده ژاک دریدانین یاراتدیغی یاپینی پوزما سیستمینده اوخوماق ممکونله‌شیر.


"اؤلوم بیبی اوغلوسونا بنزه‌ر"ده یاپینی پوزماق هارالاردا اتفاق دوشور؟
بیر متن‌ده دیکانستراکشین فرقلی بیر نقل‌قول یا سؤزون آرتیریلماسی، متن‌ین باشقا متن‌لردن تبعیتی اولونجا باش وئره‌ر. بئله‌لیکله شاعر خام ماده‌لر کیمی بیر سیرا عنصرلاری ایشه توتوب اوخوجو یوروملارینا امکان یارادار. سونوندا ایسه یازارین معنانی القا ائتمک قدرتی سینیب بیر موضوع‌نون سورکلی آچیقلانماسینا یاردیمچی اولار. نهایتده شعرین یورومو دایمی بیر فیکیر نظامینا احتیاج دویار.

"آدامین گؤزوندن دوشنده
دا دوشنده
دوشر گؤز یاشی یاپراخ"

یوخاریداکی سطیرده یاپراخ سؤزو متنه آرتماقلا اونون یاپیسینی پوزور. آردیجا:

"آدام کی هئئئئش آدام ده‌ییر"

یاپراخ سؤزو متنی داغیتماقلا و گؤزدن دوشمک‌له بیرله‌شه‌رک اونو یئنی‌دن قورماقلا یوروملار یارانماسینی گرکلی و ممکون ائدیر.

" اؤلوم قره وئرنی باشماخلارینان
آغ دسمالی الینده، آذر خانیم...."

بو ایکی سطیرده علامت‌لرین گئت-گئده فرقله‌نیب اوزاقلاشماسی (آغ-قره، وئرنی باشماخ-دسمال) بیر تئکنیک کیمی یوخ، گئنیش‌لتمک وسیله‌سی کیمی متنی پارچالاییر و بیر آرایا گتیره‌رک ممکون اولمایانلارین جمعینی یارادیر.

" قره نئی چالا-چالا
صفرا گونلر اود اوستونده چیققاچیق، آذر خانیم...."

بو ایکی سطیرده بیر خاطره وار؛ اما کئچمیشدن. بوتون کئچمیشلرین جمعی و ایندی‌نین حضورونو بلیرتن، تعریف اولونمایان بیر حال وار بوردا. صفرا گونلری وار. اود اوستونده چیققاچیق وار. آذر خانیم وار، اوزاقلاردا یاشانیب بیتمیش بیر تاریخ وار.


"گؤزلریمین دؤرت دؤروننن تؤکور یوخولاردان یوخولارا
کؤلگه سیز،
کؤلگه سیز یوخولاردان اویان، اویاناخ آذر خانیم...."

دیکانستراکشین‌دا گئرچک اولان و اولمایانین مرزی داغیلیر(یوخو و اؤلوم). متنین تصویر ائدن و آچیقلایان یؤنلری وصف اولونور. تانینمیش(مالوف)، یئرینه دوشموش و یازارین دئمک ایسته‌دییی اما دئمه‌دییی دویولارین آچیقلانماسی اوچون گره‌کلی اولان یوروم واسطه‌لری چک‌چئویر ائدیلیر.

" دئین، یازان، سؤز وئرن، آلدادان، ایناندیران
آغلاییب، اؤلورم-اؤلورم گل گلیرم لرین
من ائله دَییرم، بئله دَییرم، بئلییم لرین
آزیب بوتون دانار
آدامی دانار اؤلوم
دیل آنلاماز
یازیلارین بوجاغیندا گیزله نیب
اولدوزسوز قارانلیق کیمی
دیسکیندیره ر نفسلری"

بیرینجی . ایکینجی سطیرده تضادلی ایکی‌لیک‌لر (آلدادان، ایناندیران، ائله اولمایان بئله اولان کیمی) یان‌یانا گلیر. متن‌ده باغلاییجی و بیرلشدیرن آراجلارین یئرینه متضاد عنصرلار اوتورور. بو عنصرلار، مختلف حالت‌لره معنا وئرن آراجلارین ارتباطین داغیدیر و بیر داها یاپینی پوزماق اتفاق دوشور.

" اؤلوم
اؤلوم کیمی نفس آلار."

شعرین سونوندا متن بیر فیکیر و نظرین داشییجی‌سی اولور. اؤلوم شعرده اؤزونو داشی‌ییر. دیکانستراکشین‌دا دا اولدوغو کیمی، ایکینجی اؤلوم آرتیق نشانه یوخ، اؤلومون اؤزودور. اصلینده، بوردا مالوف دیل انکار اولور و وارلیغین اؤزونه چئوریلیر.

زیبا کرباسی‌نین شعرینده انسان ذهنی طرفیندن قبول اولونموش، اؤنجه‌دن دوشونولموش دویوم و یوروملار یئرینه معنا و شکیل تضادی و فرقلی کلمه‌لرین یئنی‌دن قورولماسی شعره وارلیق وئریر. او دیلدن نشانه کیمی بهره‌لنمیر، اونا بهره وئریر.
زیبا اوچون شعر آنی، شیدالیق، اورک آلماق آنی‌دیر. ایچ‌گودونون(غریزه) کلمه‌لر آراسیندان گئرچک‌لیک و نسنل‌لیک تاپما آنی‌دیر. ائله اونا گؤره ده شاعر بو شعرده بیزه اؤلوم حاقدا نه‌سه دء(دئمه)مک ایسته‌ییر.
.
________________________
.
* 1370-اینجی ایللردن باشلایاراق تبریزده ائولرده قورولان اوشاقلار کیلاسیندا، اوشاقلارا آنا دیلیمیز، موسیقی، شعر و رقص اؤیره‌دیلیردی.