انگلستانین لندن شهرینده زیبا کرباسی نین شعرلری Poetry onThe Way پروقرامینا آدای اولوب. اونون شعرلری بو آی ایچینده لندنین بیر چوخ عمومی آراجلاریندا اوخونوش اوچون سرگیله نه جک. بو آدای لیغی اونا تبریک دئییریک.

................................................................................بایقوش

.

کئچن یازیدا زیبا کرباسی‌نین "اؤلوم بی‌بی‌اوغلوسونا بنزه‌ر" شعرینی گؤز اؤنونه آلاراق اونون یارادیجی‌لیغیندا اولان شعر اؤزللیک‌لری، سبک و یاپیسی‌نی (ساختاری) تانیملاماغا چالیشمیشدیم. بو یازیدا ایسه کلٌی باخیشلاردان اوزاق، بو شعرین آناتومیسی‌نی _ دیل و نشانه‌لر نیظامی باخیمیندان _ آراشدیریب یوزاجاغام.
یوزومسال اولان بو یازیدا، آتولیه پرنسیبلی _ یعنی بیر آز داها اینجه‌لیکلی و آچیقلامالی _ نقده یاخینلاشماغی تجروبه ائده‌جه‌یم. بوندان اوماجاغیم ایسه کئچن یازیداکی کیمی گونجل ادبیاتیمیزدا بیر دیالوق فضاسینی چالیشدیرماقدیر. اومورام بوتون شعر و ادبیات یازیچی و اوخوجولاری قارشیلیقلی ادبی آل-وئردن چکینمه‌دن ساغلام بیر دیالوق انگین‌لیینده اؤز باخیشلارینی پایلاشسین‌لار.

من بورادا "اؤلوم بی‌بی‌اوغلوسونا بنزه‌ر" شعری‌نین بوتون انداملارینی بیر بیریندن آییریب، تانیملاییب، بیر آرایا گتیریب یئنیدن اوخوماقلا اؤز یوزومومو سوناجاغام. طبیعی کی بو اوخونوشون عمومیتی یوخدور و آنجاق منیمله شعرین آراسیندا اولوب کئچن بیر اولای‌دیر. یعنی یوزوم قاپیسی آچیقدیر و یئنه آچیق قالاجاقدیر.
.
..........................
.
آدامین گؤزوندن دوشنده

کی هئئئئئش آدام دَییر.
.
ایلک یاریمچیق سطیرده شعرین نمنه‌دن دانیشدیغی آیدین اولور. بوردا بیر حیات تجروبه‌سی وار. انسان و اونون ذهنینه عاید اولان مسئله‌لردن بیری؛ یعنی گؤزدن دوشمک وار.
ایلک سطیرده آدام، گؤز و دوشمک فعلی گؤزدن دوشمک اولاییندان دانیشسا دا هله نه‌یین و یا کیمین گؤزدن دوشمه‌سینی دئمیر. ایکینجی سطیرده دوشمه‌یه یئنه بیر تاکید وار (دا دوشنده). اوچونجو سطیرده ایسه گؤز یاشی‌نین دوشمه‌سی و سونرا یارپاغا راستلاییریق. هر اوچ سطیری بیر داها بیر یئرده اوخویاق:

آدامین گؤزوندن دوشنده

بو اوچ سطری بیر یئرده اوخویاندا گؤز یاشی‌نین دوشمه‌سی اؤنجه‌کی ایلک دوشمک فعللرینه قاییدیب قاییتماماسینی بیلمیرسن. یعنی آدامین گؤزوندن گؤز یاشی یارپاق کیمی دوشور؟ و شعر بونو دئمک ایسته‌ییر؟
دؤردونجو سطیر بو سوالی سرعتله اورتادان قالدیریر:

آدام، کی هئئئئئش آدام دَییر.

بو سطیرین بیر باشا باغیمسیز وارلیغی اولدوغو حالدا بیرینجی دوشمک فعلی‌نین مدلولونو تانیملاییر. یعنی آدامین گؤزوندن آدام دوشور. بو حالدا شعرین ایلک بؤلومو بیر بوتون کیمی دوز یازیدا بئله اوخونولار:

آدامین گؤزوندن بیر آدام دوشنده، آدام آغلار.

اما ایش بوردا بیتمیر. شعرین عنصورلارینا بیر دفعه‌ده باخاق:

گؤزدن دوشمک _ آذربایجان تورکجه‌سینده بیر دئییم‌دیر. بو عبارت اؤز اؤزلویونده استعاری بیر روایتدیر. یعنی گؤز گؤز دئییل، دوشمک ده دوشمک.

آدام _ بو دؤرت مصرع‌ده اوچ آدام وار. اونلار بیر کلمه کیمی عینی صورتده یازیلسالاردا ماهیتجه عینی دئییل لر. بیرینجی آدام شاعر و یا بو تجروبه‌نی یاشامیش هرکس، حتی اوخوجو اولا بیلر. ایکینجی آدام گؤزدن دوشموش آدامدیر. دؤردونجو سطرین سونونداکی اوچونجو آدام ایسه اخلاقی و یا ایده‌آل بیر کاراکتردیر. انسانین بشره وئردیی بوتون مثبت اؤزه‌للیک‌لر اوچونجو آدام علامتینده وار کی، گؤزدن دوشموش آدامدا ایسه اونلارین هامیسی سیلینیب آرادان گئتمیش‌دیر.

دا دوشنده _ ایکینجی سطیرده (دا دوشنده) محتوی باخیمیندان بو حادثه‌یه بیر تاکیددیر. ایکی دوشنده کلمه‌سینین آراسینداکی "دا" ربط کلمه‌سی دیلین طنطنه‌سینی آرتیرماقلا برابر بو حادثه‌نین قاچینیلمازلیغینی و بیر آن ایچینده دوشوب بیتدیینی حس ائتدیریر. ائله‌جه‌ده "دا" حادثه‌نین گئری گؤتورولمزلیینی امضالاییر. آرتیق اولای باش وئریب و چاره‌سیزلیک یارادیب.

"دوشر گؤزیاشی، یاپراخ"

گؤز یاشی _ بو عبارتده کی گؤز، یاشین نؤوعونو معینلشدیریر همده ایلک سطیرده کی گؤز کلمه سیله شعرین وزنینه یاردیم ائدیر. باشقا دیللرده گؤز یاشی اوچون گؤزسوز کلمه لر ده ایشله‌نیله بیلر.

یارپاق _ بو متنه باشقا بیر متندن گلیب. اونا آرکی‌تایپ دئمک اولماسا دا دونموش، اسطوروی بیر تابلو دئمک اولار. یعنی دوشمک حالتینی بشر چوخو زامانلار، بلکه یئر اوزونده وار اولاندان بری تکراری اولاراق یارپاغین دوشمه‌سی بیچیمینده ده گؤروب. او بیر چوخ تانینمیش تصویر کیمی جمعی بیلینج آلتیندا، یوخولاردا و رویالاردا گیزله‌نیر. بو شعرده ایسه ایسته‌نیلمه‌دن گلیب، دوشمک فورمونو آچیقلاییر. یارپاق بیر اوخونوشدا گؤز یاشینا قاییدیر، باشقا بیر اوخونوشدا گؤزدن دوشن آداما. یعنی یا گؤز یاشی یارپاق کیمی دوشور یادا آدام.

"آدام کی هئئئئش آدام دَییر"

کی هئئئش _ بو ایکی اؤنجه‌دن بللی ائدیلمیش(ذهنی) و تانیدیغیمیز(گئرچک‌لیکده) آدامین آراسیندا "کی" نسبت سؤزو و "هئش" یئرله‌شیب. "کی" تورک دیلینده آز ایشلنسه‌ده ایکینجی سطیرده اولان "دا" کیمی هم تاکید هم ده سؤز قورولوشونا هارمونی باخیمیندان یاردیم ائدن ان اؤنملی سؤزدور. اونو بو سطیردن قوپارساق یازینین آخیجی‌لیغی دایانار. "هئش" کلمه‌سی گؤزدن دوشن آدامین کاراکترینی آچیقلایاراق قاباقکی سطیرلرده‌کی "ش" سسلری ایله بیرله‌شیر. "هئئئش" کلمه‌سینین اوزانماسینی بو سطیردن آلساق، یازیلمامیش اما دوشونولن، بو گؤزدن دوشموش آدامی تانیدان بیر سیرا مناسبت‌لر ایتر. راوی‌نین ده او آداما بسله‌دییی حسلرین درین‌لییی بللی اولونماز.



نکته:
بو ایلک سطیرلرده اوچ فرقلی دوشمک وار؛ گؤز یاشینین دوشمه‌سی شاعرین یاخینلیغیندا اولان خام تجروبه‌دن(گئرچک‌لیکدن) گلیر، یارپاغین دوشمه‌سی اونون روحونون درینلریندن. آدامین گؤزدن دوشمه‌سی ایسه یازینین اساس محرکه‌سی کیمی شاعیرین اونو دویوب یازماغا چالیشدیغی آجی بیر اولایی آنلادیر.
"ش" سسی‌نین بو دؤرد سطیرده تکرارلانماسی‌ سبب‌سیز دئییلدیر. "ش" بیزیم دیلده شیریلتی، شلاله و ... ده‌کی آخماق و دوشمک حالتینی چاغریش‌دیریر. همده بو دؤرد سطیرین ایچ هارمونیسی‌نی دوزنله‌ییر.

ایندی شعری داها اینجه‌لیکلی اوخوماق اولار:

آدام کی هئش آدام دئییل آدامین گؤزوندن دا(لاجرم) دوشنده آدامین گؤزوندن یاپراق کیمی گؤز یاشی دوشر... دئیه شعر باشلانیر.

بیر سیرا کلی سونوجلا هله‌لیک بو بؤلومدن آیریلیرام:

- بو بؤلوم بوتون ادبی یازیلارداکی کیمی شعرین اساس محتواسینی بلیرتیر. اوندا دیل حادثه‌لری زنگین‌دیر. بو دؤرت سطیرده ایکی آذربایجان دئییمی وار:

1- آدامین گؤزوندن دوشمک
2- او آدام کی آدام دئییل (دانیشیق دیلینده)
- سس اولایلاری بو شعرین باشقا دیللره چئوریلمه‌سینی امکان‌سیز ائدیر.

- یارپاق، هئش، دا ... سؤزلری مستقل متنلر کیمی شعره تاثیر ائدیب اونا حجم وئریر.

- بوتون پاراقرافدا بیر سیرا سسلرین تکرارلانماسی دیلی طنطنه‌لی ائده‌رک گؤزدن دوشمک فضاسینی گوجلو بیچیمده حس ائتدیریر. اما گؤزدن دوشمک بونونلا بیتمیر. شعرین آردیندا اؤلوم وار. شاعرین روحو بو تجروبه‌نی یاشادیقدا یئنه درینلردن بیر شئیلر قوپاردیب گتیریر، داها آجی بیر شئیلر:

اؤلوم قره وئرنی باشماخلارینان

کؤلگه سیز یوخولاردان اویان، اویاناخ آذر خانیم....

اؤلوم _ گؤزدن دوشمکدن سونرا بیر باشا اؤلوم گلیر. او بو سطیرلرده ماددیله‌شیر، قارا وئرنی باشماق گئییب الینه آغ دسمال آلیر. بورا قدر اؤلومون بو فضایا نه‌قدر یاخین اولماسی یادا ایراق اولماماسی دویولور. اؤلومون بو قدر مادی تصویر اولونماسی شاعیرین گؤزونده اونون محقق اؤنجه‌کی دویغو ایله(گؤزدن دوشمک‌له) یاخین مناسبتده اولماسینا دلالت‌دیر.

قره وئرنی باشماق، الده‌کی آغ دسمال _ بورادا ایکی‌لیکلی عنصرلر وار. قره _ آغ(رنگ)، ال _ آیاق(فیزیک)، وئرنی _ دسمال(بافت- Texture). همده سانکی یاشانیلمیش بیر اولایین خاطیره‌سیدیر. بو تضادلی عنصرلر هله‌لیک اؤلومون توصیفی کیمی گلسه‌ده شعرین سونوندا اونلارین گؤزدن دوشموش آداما منسوب اولدوغونو دوشونه‌جه‌ییک. یعنی اؤلوم آداملا یئرینی ده‌ییشه‌جک. بو سطیرلر ایسه گؤزدن دوشن آدامی تصویر ائده‌رک اونون تضادلی داورانیشلارینا اشاره ائده‌جک.

آذر خانیم _ کئچن بندلرده اولان یارپاق کیمی باشقا بیر متندن قوپوب گلیر و جومله‌نی دیکانستراکت ائدیر. او یارپاق سؤزو کیمی نه‌یی ایسه یادا سالیر.
اونا "بیرزاماندالیق" سیستمی ایله باخساق دئیه بیله‌ریک، اؤلوم یادا دوشونجه آذر خانیم دا یادا دوشور. اگر یارپاق دوشمه‌یی خاطیرلادیرسا، آذر خانیم نه یی خاطیرلادیر؟ نظره گلیر او بیر موتیف کیمی متنله بیرله‌شیب اونون درکینی مرکب‌لشدیریب. " آذر" بیزده و متنده اولدوغو کیمی بیر قیز آدیدیر. اود آنلامینی داشیییر. همده اؤلوم حیسی کئچیردن آدامین خاطیره‌سی‌دیر. قایناق یئری آنجاق شاعیرین روحوندا اولان بو کلمه، هر نه اولسا دا اؤلومون حوضورون ملموس ائدیر.
دئمک اؤلوم و آذر خانیم هر ایکیسی بیر بیرینه دلالت ائده بیلیر. بیر اوخونوشدا اؤلوم راوی اوچون آذرخانیم قدر یاخین‌دیر. باشقا بیر اوخونوشدا اؤلوم حیسی کئچیرنده آذر خانیم یادا دوشور. متنین هامیسینی اوخودوقدان سونرا آذر خانیم بیر طعنه کیمی ده ایشله‌نیلمیش اولا بیلر دئیه‌جه‌ییک. راوی طرفیندن گؤزدن دوشن آداما بیر شئیلر خاطیرلادان عنصر و یا حتی اونون طرفیندن شاعیره وئریلمیش بیر آد دا اولا بیلر. آمما بوتونلوکده بو اوخوجو اوچون گیزلی دیر...

"قره نئی چالا-چالا

صفرا گونلر اود اوستونده چیققاچیق، آذر خانیم...."

قره نئی _ بو سطیرده قره‌نئی چالماق اؤلومه ده قاییدیر، آذر خانیما دا. یعنی اؤلومدور کی قره نئی چالیر یا آذر خانیم. آما نه اوچون قره نئی چالیر؟
نئیین حضورو بیر ایلکل فلسفه یه اشاره اولا بیلر. شرق ادبیات و فلسفه‌سینده اصلینه دؤنمک ایسته‌ین نئی سیزیلداییر**. بوردا قره نئیین حضورو اؤلوم آرزوسونو اختیاری ائدیر. یعنی گؤزدن دوشمک اؤلوم کیمی آجی بیر شئیی شیرنله‌دیر. بو ایسه راوی‌نین گؤزدن دوشن آداما و یا اؤزونه اؤلوم آرزولادیغینی حس ائتدیریر. بیر اوخونوشدا ایسه گؤزدن دوشمک اؤلومله یئر ده‌ییشیر.

صفرا گونلر، اود _ ایکینجی سطیرده صفرا گونلر، اود و آذر خانیم عنصرلرینده ایستی‌لیک وار. بو رویایا اوخشایان سطیر، آرالیغین سویوق اولمادیغی بیر دؤرودن دانیشیر.

بو پاراقرافین دؤرد اول سطیرین بیر یئرده اوخودوقدا کلمه لرین اورتالاریندا دئییلمه‌میش بوش یئرلرین گئنیشلیگی معنا نیظامینی پوزسادا بیر شئیی یاخشیجا آنلادیر. متنده رؤیا و گئرچکلیک آراسیندا بیر گل گئت وار، همده او اوزون کئچمیشی اولان بیر رابیطه‌نین وار اولولدوغوندان خبر وئریر. بو دؤرد سطیرده کی کلمه‌لر هره سی باشقا بیر یئردن گلیب دئسک یانیلمامیشیق. شعرین سونوندا دوشوندویوموز کیمی اؤلوم او آداملا عوض ائدیلسه دئمک بیر دوز یازی اله گلر. گؤزدن دوشموش آدامین کاراکتری. اوندا اولان تضادلی داورانیشلار و شاعیرین بیر آزدا کینایه ایله اونا خاطیرلاتدیغی بو گونلر شاعیرده اؤلوم حیسسی دوغورموشدور. بورادا اؤلوم موتیفی متنی دیکانستراکت ائدیب. بیر چوخ اوخونوشلارین بیرینده: آدامین یاشاتدیغی تضادلی احوالات اونو شاعیرین گؤزوندن سالیب...دئیه بیلریک.
دیل باخیمیندان چیققاچیق سؤزونده اولان "چ" و "ق" سسی کئچن سطیرده اولان قره‌نئی و چالا-چالا ایله سسله‌شیر و فضانین اویناق اولدوغونو گؤستریر. صفرا گونلری ترکیبی بدیع‌دیر.

"گؤزلریمین دؤرت دؤروننن تؤکور یوخولاردان یوخولارا

کؤلگه سیز یوخولاردان اویان، اویاناخ آذر خانیم.... "

گؤزلرینین دؤرت دؤروندن تؤکور _ بو سؤز گؤزدن دوشمک دئییمینین باشقا بیچیمی دیر دئسک قاباقکی سطیرلرده یوزولان عبارت معنا تاپار. آما بو عبارت یئنه مرککبدیر. بو سطرین فاعلی کیمدیر؟ اؤلوم؟ گؤزدن دوشموش آدام؟ یا بو خاطیره‌لر؟ بلکه هر اوچو. بو عبارت اگر گؤزدن دوشموش آداما قاییتسا، او اؤلوم آرزولایان راوینی رویالاردان رویالارا تؤکور. اگر اؤلومه قاییتسا، اؤلوم گؤزدن دوشمه‌یین سونوجو کیمی راوینی یوخولاردان یوخولارا تؤکور. اگر یاشانیلان حادیثه‌لر اولسا، یاشانیلان تضادلارین نتیجه‌سی کیمی شاعیری یوخولاردان یوخولارا تؤکور. یعنی بیر اوخونوشدا اؤلوم حیسی راوینی رویالارا آپاریر باشقاسیندا ایسه گؤزدن دوشموش آدام و...

گؤلگه‌سیز _ بو کلمه‌ یئنه‌ متنی دیکانستراکت ائدیر. او هم یوخویا، هم اؤلومه هم گؤزدن دوشموش آداما همده یاشانیلان حادیثه لره دلالت ائدیر. کؤلگه‌سیزی هر هانسی بیر فاعله منسوب بیلسک فرقلی معنالار یارانار. بونون فرقلی فاعیللرله اوخونوشلارینی بیر به بیر اوخوماقدان واز کئچیرم. یالنیز بیر اشاره اولسون دئیه کؤلگه سؤزونون اؤزو اؤزلویونده مبهم، ایزسیز، گیزلی‌لییی(غیرشفافلیغی) ذهنده اویادان بیر نشانه اولماسینی وورغولاییرام.

کؤلگه سیز یوخولاردان اویان _ بو بیر امری جمله دیر. او بیر مونولوق یعنی شاعرین اؤزونه خطاب ائتدییی بیر سؤز ده اولا بیلیر، بیر دیالوقون پارچاسی ایمیش کیمی گؤزدن دوشموش آداما و یا آذر خانیما ویا هرکسه دئییلن بیر اؤنری ده. بوراداکی "کؤلگه‌سیز" سؤزو کیمسه‌سیزلیک، آرخاسیزلیغی حس ائتدیره‌رک آنجاق یوخولارا منسوبدور. آما "اویان"دان سونراکی "اویاناق" سؤزو یئنه ده حجمی چوخالدیب بوتون وارلیغا دلالت ائدیر.

نکته:
اوخودوغوموز سطیرلرده ایکیلی تصویرلر، تضادلی حاللار هم گؤزدن دوشن آدامین هم اؤلومون اؤزل‌لییی‌دیر. یعنی گؤزدن دوشن آدامدا دا اؤلوم کیمی تضادلی شئیلر وار. بو تضادلار گؤزدن دوشمه‌نین سببینی آچیقلاییر. "گؤزلریمین" سؤزونده‌کی بیرینجی شخص ضمیری شعرین باشلانیشیندا اولان آدامین شاعرین اؤزو اولدوغونو بللی ائدیر. پاراقرافین سونوندا بیر آرزو وار. شاعر بیر یئرلرده اؤلوم آرزولاییردیسا دا بوتون بو حادثه‌لردن قورتولماق آرزوسونو دا اؤزونده یاشادیر. یعنی بوتون شعرین ایچینده گیزلین و آشکار تضاد راوینین ایچینده ده وار اولور. دقت ائتمک لازیمدیر کی، بوتون قاباقکی سطیرلرده حادثه‌لر کئچمیش یادا گئنیش زاماندا باش وئرمیشدیر آما بو سون اوچ سطیرده ایندیکی زاماندا جریان تاپیر.
"اؤلوم بیبی اوغلوسونا بنزه ر

یوللاری بوتون ازیپ قاچار

دئین...."

بو پاراقراف معترضه بیر جومله‌دیر. اما ربط‌سیز دئییل. او، اؤلوم حاقدا بیر روایت‌دیر. گؤزدن دوشن آدامین هاچانسا راوی‌یه دئدیی بیر عبارت دیر: سونرا کی "دئین" سؤزو بو دئییمین فاعیلینی (گؤزدن دوشن آدامی) بلیردیر.
اؤلوم سؤزونه گلدیکده اونون بورا قدر دانیشیلان اؤلوملر جینسیندن اولمادیغینی دویوروق. بو اؤلوم بی‌بی اوغلوسونا بنزه‌ییر و دانیشیق دیلینده ایشله‌نیلن کلمه‌لرله گؤزدن دوشن آدامین اؤلومدن آنلاییشینی آچیقلاییر. اؤلوم بوتون یوللاری یعنی یاشانیلان اولایلاری ازیب کئچیر.

"دئین، یازان، سؤز وئرن، آلدادان، ایناندیران

آدامی دانار اؤلوم"

ایلک اوچ سطیر ایکیلی عبارتلرله باشلاییر: دئمک- یازماق، سؤز وئرمک-آلداتماق و... . اونلار واسیطه سیز گؤزدن دوشن آدامین خصوصیت‌لرینی ساییر. اونون سؤز و عملده ضدیتلی اولدوغونو دانیشیر.

آغلاییب، اؤلورم-اؤلورم گل گلیرم لرین _ یئنه رئال تصویر وار. آغلاماق وار و سونرا اؤلورم _اؤلورم گل گلیرم. آما بو سطیرده اؤلمک اؤلمک دئییل. او یالنیز آدام طرفیندن دئییلن بوش سؤزلرین گؤسترگه سیدیر. آما بو تکرارلانان سؤزلر طبیعی کی شعر دیلی آچیسیندان هئچده یئرسیز گلمه‌میشدیر.

من ائله دَییرم، بئله دَییرم، بئلییم لرین _ یئنه آدامین اؤزو حاقدا وئرمه‌یه چالیشدیغی تصویر وار بورادا آما بوتون بورادا گلن اؤزللیکلری (یعنی گؤزدن دوشن آدامین اؤزللیکلرینی) بوندان سونرا گلن سطیرده‌کی اؤلوم دانیر. همده ائله بورادا باشدا اولان اؤلومون گؤزدن دوشموش آداملا بیر اولماسینی دویوروق. یعنی بو اودور اصلی وجود تاپیر.

آزیب بوتون دانار _ آزماق یولونو چاشماق دئمکدیر، دانماق ایسه اینکاردیر. آما سؤز قورولوشونداکی چتینلیک، کیم و نه‌یی؟ سوالینی سوردورور. آشاغیدا کی سطیرده:

آدامی دانار اؤلوم _ اؤلوم! بو یازینین ان چؤخ بویودلو عنصورو سؤزو گئدن بوتون حادیثه‌لری دانیر. آما یئنه معنا راحاتلیقلا اله گلمیر. متنده ایکی مرکب دویون وار. اونلارین بیری اؤلومدور، بیری آدام. اؤلوم آدامی دانیر... بو آدام هانسی آدامدیر؟ شاعیردیر؟ هر کسدیر؟ یا گؤزدن دوشموش سؤزو کئچن آدام؟ آدام کلمه‌سی یئنه بیر دؤنه متنی پارچالاییر. اؤلوم بوتون بو خصوصیتلری دانیرسا همده آدامی دانیرسا دئمک اؤلوم گؤزدن دوشموش آدامی دانیر. آما بوتون بو شعرین ایچه‌ریینده‌کی مرکب‌لیگینی نظرده آلاراق اونون قطعی اولاراق هانسی آدام اولماسینی دئمک چتیندیر. یعنی باشقا اوخونوشلاردا: گؤزدن دوشن آدام، آدامی دانار. دانیلمیش آدام شاعر ده اولا بیلر، ان باشدا دانیشدیغیمیز ایده‌ال ازلی آدام یادا هر ایکیسی ده. هر بیر دوزومده بوتون معنا سیستئمی د‌ه‌ییشیلیر.

دیل حادثه‌سینه گلدیکده "ازیب قاچار"، "آزیب دانار" و بیر نئچه بیر بیرینه اوخشار سسلرین (گ، د، ب و...) آرد آردا دوزولمه سی هارمونینی ساغلایان واسطه لردیر.


"دیل آنلاماز

دیسکیندیره‌ر نفسلری"

معنا دیدرگین لییی ایچینده متن یئنه دوام تاپیر: کئچن سطیرلرده بیرله‌شمیش آدام اولمایان آدام و اؤلوم پارالئل دویغولار یاشادیر. دیل آنلامیر، یازیلاردا گیزله‌نیر نفسلری قارانلیق کیمی دیسکیندیریر.
یازی بشر شعوروندا مقدس‌دیر. اولدوزسوز قارانلیق ایشیق‌سیز، قاپ‌قارا بیر فضانی وصف ائدیب قورخو حسیندن دئییر.
دیسکیندیرمک سؤزو بو قورخونو داها دا شدتلندیدیر. قورخو و اؤلومون ادبیاتیمیزدا گوجلو مناسبتینی*** نظرده آلاراق سطیرلری بیرده اوخوماق گرکلی‌دیر.
ائله‌جه ده یازیلارین بوجاغیندا گیزلنمک گؤزدن دوشن آدامین مقدس آنلاملار دالیسیندا گیزلندیینی توصیف ائدیر.
نفسین دیسکینمه سی اؤلوم آستاناسینداکی نفس چکمه‌یین تصویری‌دیر.

"اؤلوم

اؤلوم کیمی نفس آلار."

بو سون ایکی سطیرده سونوج کیمی حادثه حاقدا دئییله بیلمه‌ین بوتون آچیقلامالار اؤز عکسینی تاپیر.
بیرینجی اؤلوم گؤزدن دوشن آدام، اؤلوم حسی داشییان شاعر یا دا گؤزدن دوشمک حادثه‌سی‌دیر .
ایکینجی اؤلوم ایسه آرتیق نشانه یوخ اؤلومون اؤزودور. او محقق و تانینمیش بیر وارلیقدیر. اما بو اؤلوم نفس آلیر و یئنه بیر ضدیت باش وئریر و شعر سانکی بیتمه‌دن یئنیدن باشلاییر. منجه بو شعرین بیرده باشدان اوخونماغی تام فرقلی متنلر دوغاجاق سانکی بو شعر اوچون اوخوجو ساییسی قدر یوزوم یازماق اولار.

نکته:
متنی سایکو آنالیز ائدیب بیر چوخ شئیلری دویا بیله‌ریک. مثلا نییه بیر انسان گؤزدن دوشور؟ گؤزدن دوشندن سونراکی احساسلار نه‌دیر؟ گؤزدن دوشموش آدام باشقاسینا هانسی دویغولاری یاشادیر؟ گؤزدن دوشموش آدام نئجه گؤرونر؟ و... بیر چوخ معرفته یول آپاران معنالار...

بو شعری دوز یازی فورموندا اوخوماقلا یازیمی تاماملایاجاغام.
بیر آدام راوی‌نین گؤزوندن دوشوب. او شاعرین خاطیره‌لرینده گئرچکدن اوزاق بیر آدام کیمی حک ولونوب. او رویالاردا یاشاماقلا تضادلی حاللار یاشاییب و یاشادیب. بو دویغولار شاعر اوچون اؤلوم، خاطیره، آرزو کیمی انسانا عاید دویغولاری روایته کئچیریب. گؤزدن دوشمک اؤلومو دوغوب، اؤلومله بیرله‌شیب و بیزه بو یاشانیلان انسان دویغوسونون مرکب فضاسینی تانیماقدا یاردیمچی اولوب...

طیبعی کی بئله بیر شعری یازماق اوچون شاعیرین حیاتدان درین بیر درک قابلیتی اولمالیدیر. یعنی بو شعری دوشونوب(فیکیرله‌شیب) یازماق اولماز، او بیر متن اولایی‌دیر، روحون سؤزجوکلرده سسلنمه‌سیله شیدالیق ایچینده باش وئرمیش بیر وارلیق‌دیر.

زیبا کرباسی‌نین یارادیجیلیغی منیم اوچون ایللر بویو کلیشه‌لر ایچینده نفس آلان آذربایجان شعرینین چرچیوه اؤزگورلویو باشلانقیجی‌دیر. او چتین اله گلن بیر ادبی تجروبه‌نین گؤسترگه‌سی‌دیر. ائله اونا گؤره ده شعرلری ظاهیرده اینجه و لطیف اولدوغو حالدا ایچه‌ریکده ال چاتماز، سیال و قاچاقدیرلار. اونو جیددی ادبیاتلا اوغراشمایان، تمرینی اولمایان ذهن طبیعی کی چتین هضم ائده بیله‌جک.
زیبا کرباسی تورکجه‌میز اوچون ده بیر غنیمت‌دیر. چونکو هزیان کیمی بیر آنین ایچینده یارانان شعر دیلدن فایدالانمیر اونا فایدا وئریر. بو شعر نؤوعونو تانیماق اوچون بیرینجی بؤلومو یئنی دن اوخوماغی توصیه ائده‌ردیم.

فوریه 2008- تورونتو
.

______________

*یوزوم: تاویل
یوروم: تفسیر

** نئی کیمی هردم کی بزم وصلینی یاد ائیله‌رم
تا نفس واردیر قورو جیسمیمده فریاد ائیله‌رم
...................................... "محمد فضولی"

*** دئییملریمیزده "قورخان اؤلر دئیرلر."