«عاشیقلی کروان»، مفتون امینی­نین آذربایجان دیلینده یاراتدیغی أن گؤزه­ل و بدیعی اثری دیر. بو اثری اوخویاندا، آتا بابالاریمیزین مثل، ضرب المثل شکلینده سؤیله­دیک­لرینی، علوی فیکیرلرینی خاطیرلاییریق. آتالاریمیزین سؤزونده کی قیسالیق، عینی زاماندا بؤیوک دوشونجه قایناغی، انسانی بوتون یاشاییش ساحه سینده آییق­لیغا و داورانیشینی گؤزه­ل سوییه ده گؤسترمه­یه چاغیریر. بئله بیر دوشونجه­نین داوامچیسی هله ده بیزیم دوشونجه­لی و آغ ساققال شاعیرلریمیز آراسیندا گؤرونور. اؤرنک اولاراق: « سؤنمز»-ین « شئح مونجوغو» اثری، « عاشیقلی کروان» ایله اوزون سوره قیریلان حلقه واری قاندال­لارینی ایلگی­لندیردی. هله سؤنمز­دن اؤنجه بیزیم ایکی دیللی شاعیریمیز «مفتون امینی» مثل و ضرب المثل­لری بدیعی شکیلده شعرده ایشلتمک سیناغیندان اوغورلو چیخمیشدی؛ بونا گؤره ده من «عاشیقلی کروان» اثرینی بیر تمثیلی (آللئقوریک) اثر کیمی ده­یرلندیریرم.

«تمثیل» آذربایجان ادبیاتیندا أن چوخ، بایاتی لاریمیزدا ایشله نیر. قئید ائدیرم کی تمثیل آتالار سؤزوندن تام فرقلی دیر. تمثیل ذهنی (سوبیئکتیو) آنلام­لاری اوزه چیخاریب اونو عینی­لشدیریر. بو او دئمک دیر کی انسان تمثیل – ین گوجو ایله هر شئیی حتی أن ایچسل دویغولاری­دا بئله، ظاهیری بیچیمده گؤرور. شاعیرین بو حاقدا کؤمه­یینه یاشاییش آلانیندا قازاندیغی تجروبه گلیر. او یاشاییش، طبیعت و خلقی­نین عادت و عنعنه­سی­نین کؤمه­یی ایله هر شئیی بیزیم گؤزوموزون اؤنونده جانلاندیریر. تمثیل انسانین معنوی و مادی دویغولارینی، طبیعت، توپلوم و اشیادان آلماقلا یاناشی اونو مقایسه­لی شکیلده عینی لشدیریب ساده بیر یؤندم ده (سبک، اسلوب) اوخوجویا چاتدیریر.

مفتون امینی بو یؤندم دن یارارلانماقلا اؤز دوشونجه و دونیا گؤروشونو آیدین و ساده شکیلده بیزه سؤیله­ییر و بونونلا دا اجتماعی یاشاییشین، بدیعی اوبرازلارینی یارادیر:

اگر قوش یورغون اولسا پر گؤتورمز
یالانچی عشقی هئشواخ تر گؤتورمز
عزیزیم قلبیمه ده­یسن یاواش ده­ی
بو بیر گولدان دی سینسا جر گؤتورمز ( 1 )

ائله بونا گؤره ده شاعیرین بو اثری بایاتی وزنینده اولماسادا، بایاتی ریتمی ایله وورغولانیر؛ و بو سبب دن «عاشیقلی کروان» اثری­نین مضمونو بایاتی مضمونونو اؤزونه آلمیشدیر.

شاعیر تمثیل گوجو ایله ، گؤزه ل و بدیعی آنلام یاراتمیشدیر؛ اؤرنک اوچون: او «حقیقتین» سیرلی سیماسی و دولاشیقلارینی و أل یئتیشمزلییی و اوزونلوغونو گؤسترمک اوچون، اونو بیر چای تصور ائدیر کی یوزبیر آدیلا یوز یئردن کئچیر:

بو بیر سؤزدور گولوم قالسین یادیندا
شیرین یا شور، دوتارلیق وار دادیندا
حقیقت بیر اوزون چای دیر بوروقلو
کی یوز یئردن کئچیر، یوز بیر آدیندا

«تمثیل شاعیرین الینده اؤز فیکیر و قایغی لارینی سؤیله­مک اوچون أن گوجلو بیر آراج دیر. اوخوجو تمثیل آراجی ایله شاعیرین فیکیرلرینی دویور، هله اوسته­لیک اونو همیشه­لیک اؤز بئینینده ساخلاییر. چونکو او ساده و اوره­یه یاتیم بیر دیل یعنی تمثیل دیلی ایله یازیلیب دیر. اونون حتی پوئمانی اوچ بؤلومه بؤلدویو آدلاردا دا بئله، تمثیل دویغوسو واردیر. شاعیر اؤز خلقی­نین عادت و عنعنعه­لریندن و سئودییی طبیعتین اوچ اوبرازیندان (اوجاق ، بولاق و داغ اوبرازلاریندان) صنعتکارلیق­لا یارارلانیر». ( 2)
بئله­لیک­له بیرینجی بؤلومونو «اوجاق باشیندا» آدلاندیرماقلا، خلقی­نین أن اسکی زامانلاردان سئودییی اود، یورد و اوجاق باشیندا ییغیشیب یاشاییشین چئشیدلی ساحه­لری حاققیندا دوشونجه لرینی و همچنین بیر- بیرینه اوجاق باشیندا «بوی بویلاییب، سوی سؤیله­دیک­لرینی» یادا سالیر؛ سانکی بو صنعتکار آشیق­لار، بو ائلین باش بیلن­لری، اوجاق باشینا ییغیشماقلا گله­جک حاققیندا اؤز پلانلارینی بیربیریله بؤلوشدورورلر:

میز اوسته، رنگ لی– رنگ لی ، قاب قاشیق­لار
حیطده، رنگی سولموش، سارماشیق لار
عجب خالدیر، اوره­ک قئینیر، غم اوینور
سازین قربانی، قالخین، آی عاشیقلار!

بئله­لیک­له پلانلارینی بؤلوشدورندن سونرا حرکت ائدیب، حیات و طبیعتین أن گؤزه­ل و دورولوغو یعنی « بولاق باشینا » یئتیشیرلر. بولاق باشینا یئتیشمک­له، اونلار داهادا توتدوقلاری یوللاردا محکم و اراده­لی اولماقلارینا تأکید ائدیرلر. ائله بونا گؤره ده اونلارین بو حرکتی سونوجوندا، داغ باشینی یعنی حیات و طبیعتین زیروه­لی نؤقطه­سینی منیمسه­ییرلر.
«شاعیرین تمثیل­لری­نین چوخ بؤلومو، اونون ذؤوق و خیالی­نین منطقی سونوجوندا یارانیر. منطق­چیلرین اوچ بوجاقلی قضیه­سینی خاطیرلاماقلا، قئید ائدیریک کی او شعرلرینین چوخ قیسمینی، منطق­چیلرین قضیه­لری کیمی یئنی بیر تمثیل یاراتمیشدیر:

نئجه یئرلشدی داشلار تیر – کاماندا
بو آفت یاغمامیشدی هئش زاماندا
سو دامدان دامسا، آساندیر علاجی
آما کیم، نئیله­ییم گؤزدن داماندا؟

بو اونون بؤیوک تجروبه­یه مالیک اولماسینی گؤستریر. تجروبه سیز آدام بئله گؤزه­ل بیر منطقی قضیه چیخارا بیلمز نئجه کی بیزیم آتا بابالاریمیز تجروبه و بیلیک نتیجه­سینده اؤنملی سؤزلر و نصیحت­لر دئمیش­لر». ( 3)
بئله نظره گلیر کی مفتون امینی «عاشیقلی کروان» اثرینده، تمثیل دن علاوه، سیمگه­دن ده (سیمبول) یارارلانمیشدیر. دوغرودور تمثیل ایله سیمگه بیربیریله اورتاقلیق و یاخینلیغی چوخدور، آنجاق اونلارین آراسیندا بیر نئچه فرق ده گؤرونمکده دیر. بیریسی بو کی تمثیل ده، ایمگه (تصویر) یاراتماغا آز ده­یر وئریلیر و اونون ایچ آنلامی نظرده توتولور، حال بو کی سیمگه­ده شاعیر و یازیچی­نین صنعتی، تکجه سیمگه و اونون یاراتدیغی ایمگه­لرله بلله­نیر. ایکینجی فرق بوراسیندادیر کی عومومیتله تمثیل ده بیر ایفاده، جومله و یا باشقا سؤزله دئسک عمومی بیر شئی نظره آلینیر، حال بو کی شاعیر وارگوجونو ایشله دیر و دئمک اولار کی باشقا بیر ساختا آنلام و ایفاده یارادیر، بودا ائله سیمگه­نین بیر آنلامینی آچیقلاییر: بیر سؤزله ایکی آنلام و یا بیر سؤزجوک گتیرمک­له باشقا آنلامی ایفاده ائتمک آنلامی.

مفتون امینی سیمگه و تمثیل یؤندمیندن بیرگه یارارلانماقلا، اؤز صنعتینی داهادا ابدی­لشدیریر. اونون سیمگه­لری ساده و عینی زاماندا چوخ چتین دیر. بئله کی ایلک باخیشدا اوخوجو سؤزجوک­لرین اؤز عادی حالیندا ایشلنمه­لرینی دویور (بودا اونون بیر باشقا گوجه یعنی ادبی صنعت­لرین بیریندن اولان «سهل الممتنع» گوجونه مالیک اولماسینی گؤستریر) آنجاق درین دوشوندوکده اونون باشقا آنلام و آنلاییش داشیدیغینی­دا دویورسان. ائله بونا اؤرنک اثرین ایلک بؤلوموندن وئریریک:

... گئجه باشلانمیشدی.
قیش ایدی
بوران، آغ ده­لی­لیین، قورو بوداقلارا و سوواقلی دووارلارا چیرپیردی.
خرمن یئرینده، باغ اته­یینده، ایت­لرین اولاماسیندان سوای، بیر سس گلمه­ییردی.

گؤروندویو کیمی بوردا «گئجه»، اؤز قارانلیق دؤور آنلامینی، و «قیش»، دؤورون سویوقلوغو، و بو آرادا ده­لی و رحیم سیز «بوران»، یازیق و قورو بوداقلارا و دووارلارا رحیم سیزلییی حیات و طبیعت و یوردوموزا (خرمن) ایت­لرین (استبداد و عامیل لری) اولاماسی شاعیرین سیمگه­لی دوشونجه­سیندن یارانیر.

«عاشیقلی کروان»-ین باشدان باشا اویناق وورغو ایله یازیلماسی اوخوجونو حئیرتده قویور. اوندا اولان ریتمیک موسیقی، انساندا میللی روح و معنوی دویغو یارادیر.

شاعیر اثرین سونوندا دئییر: «بو شعیرلر هئچ بیری ابدی دویغو و یا ثابیت بیر فیکیر داشیمیر نییه کی بونلار لحظه­لر شعری دیر و لحظه­لرده همیشه چئشیدلی دیر». شاعیرین بندلر آراسی دوشونجه­لری فرقلی اولسادا بیر نؤقطه ده یعنی اثرین هر بؤلومونون ایلکینده شعر شکلینده گتیردییی اؤن سؤز، دوشونجه لرینی بیربیرینه جالاشدیریر. هله بونلاری نظره آلماساقدا او، بیرینجی بؤلومده (اوجاق باشیندا) یعنی هله کروانین حرکت ائتمه­دییی چاغدا بعضی مسئله­لره شوبهه ایله یاناشیر؛ آنجاق سونونجو مرحله ده (داغ باشیندا) یعنی مقصده یئتیشدیک­دن سونرا و بوتون جهد و حرکت­لری سونوجلانمادیقدان سونرا، بوتون اینام ایله باشقا جورا فیکیرله­شیر.

بیرینجی بؤلومده دئییر:
باخیش­لار، گیزلیجه پیغام آلیرلار
نه یان – یان بیر بیریندن جام آلیرلار
اوره­ک­لر ایسته­ییر دیللر دییه­نمیر
ولاکین عشق­لر ایلهام آلیرلار

ایکینجی بؤلومده ایسه بئله دئییر:

ایچک بو جامی اوزلر آغلیغی ایله
قیزارداق رنگی عشقین ساغلیغی ایله
سویوق، دونیانی باسمیشدیر ولاکین
نه غم واردیر، اوره­ک­لر داغلیغی ایله
.

___________