بایقوش
یئنی ادبیات آنلاییشینا دوغرو
چكيج‌له سيندان آراسيندا
نيگار خياوی عصيانلار شاعری
(منيم شعريم)
جعفر بزرگ امین
.
گونئی آذربايجان چاغداش قادين شعريميزده، جيددي بير شاعر كيمي آوانگارد هو‌سلی و نفسلی ميدانا چيخان شاعرلريميزدن بيريسی، بلكه ده اؤنجولو خانيم نيگار خياوی اولموشدور. خانيم نيگار خياوینی گورمه‌دن، تانيمادان، آرا- سيرا شعرلرينی قزئته و درگيلرده اوخوموشدوم. آرتيق شعر ياراديجی‌ليغينی آراشديريب اينجه‌له‌مك قرارينا گلديكده اونون شعرتوپلولارينی بولماق زوروندا قالديم. بو انتقادی باخيش خانم نيگار خياوی‌نين، منيم شعريم (73-1369)، كولگه‌ده‌كی سس (75- 1373)، شهرين جيريغيندا نیگار(1383) و ياشماق سيرا ياپيت‌لاريندا يئني‌جه ياييملانان (اليمده اللی بارماق- 1386) شعرتوپلولاری‌نين اوزه‌رينده آراشديريليب، دوزه‌نله نميشدير.

من خانيم نيگارخياوی‌نی بير چاغداش شاعر كيمی دوشونوب اونون شعرلرينی (اوزه‌ل ليكه ايكی سون شعرتوپلوسونو) مدرن يازينسال (ادبی) ائلشتيرمه (تنقيد) و مدرن استئتيكا (زيبايي شناختي) و فورماليستی (بيچيم چيليك) باخيملاريندان و بونلارلا ياناشی ايچريك (مضمون)، فلسفی و دوشونسل باخيملاريندان آراشديريب، اينجه‌له‌مه‌یه چاليشميشام. نيگار خياوی‌‌نين دؤرد شعرتؤپلوسو آيری-آيری اوزه‌ل كاراكتر (شعر كاراكتئری) داشييرلار آرتيق و اونون شعری‌‌نين گليشمه‌سی‌نين پروسه‌سينی آيدينجاسينا گوسترمكده‌ديرلر. بوگئديشده، نيگارخياوی‌نين اوزه‌ل شعرديلی، باخيشی، شعرلری‌‌نين ذهنسل و ديلسل قورولوشو و فضاسی اسكی دورومدان یئنی و چاغداش دوروم و فورمايا گليب چاتماسی ائنيشلی و يوخوشلو اولموشدور داها دوغروسو و شاعریميزين چاغداش و مدرن شعره دوغرو جان آتماسی و شاملو دئميشكن عرق‌ريزی روحو دويولور باشيلجا.

منيم شعريم
"منيم شعريم" كتابی نيگار خياوی‌نين ايلك دئنه ييمی(تجروبه)اولاراق، هله اوزه‌ل پؤتيك (شاعرانه ليك، شعرسل ليك) باخيشا و ديله ييه‌لنمه‌ديكدن، اوزه‌ل پؤتيك دئنه‌ييم بولماديقدان، چئوره‌سينه و اوندا اولان نسنه لر و گورونگو (پديده) لره گه‌نل باخير و شعری‌نين اسئتيكا ديزگه‌سی (سيستم زيباشناختی) اسكی‌دير. اوست- اوسته‌ بوكتابدا شعرلرين ديلی جينسل ديل اولمادان (بيرايكی استثنايا باخماياراق) قادين دويغولارين يازماميشدير، شاعریميز. دئمک اونون امضاسينی شعرلرين آلتيندان سيل‌سك. شعرلری سانكی بير كيشی شاعر يازميش كيمی‌دير. بوشعرلرده نيگارخانيم هله عروض و هئجا وزنلريندن، آشيق هاواسی و فضاسيندان (قوشما و گرايلی فورمالاريندان) سربست اولابيلمه‌ميشدير و گاهدا بير قادين اوزان- سؤيچو كيمی چيخيش ائتميشدير.
59 شعردن، 20 شعری عروض و هئجا وزنلرينده، 10 شعره ياخين نيما شعری قالبينده (عروض و هئجا وزنينده) و قالانی آز- چوخ وزن‌سيز يازيلميشدير. شعرلر ديل باخيميندان، اونلاردا ديل آماج دئييل، بير آراج كيمی، اسكی تصويرلرله، به‌للی، كسين و تك آنلام و معنانی اوخوجويا كوچورمه‌یه چاليشميشدير. شعرلر چوخو افاده‌چی (بيانگر، توضيح گر و بيان تصويري دئييل، حرفيدير) و گاهدان دا شووعارچيليق دوروموندا چيخميش ائتمكده‌دير. آرتيق نيگار خانيمين ايلك شعر دئنه‌ييمی اولاراق، بو اوزه‌ل ليكلری چوخ دا گوزلمك اولماز و ايلك تجروبه لرينه گوره چوخ یئنی ليكلر وار شعرلرده.
منجه قادين شاعر‌لرين شعرلرينی ائلشتيره‌نده، اوزه‌ل و فرقلی باخيش و باخيش آيريمی، بيان دا غريبه ليك و يئنی ليك، ديلده بير حادثه و شعری تام ديل كيمی دوشونمكله ياناشی، ايكی پارامتر و اوزه‌ل ليك ده گوز اؤنونه آلينماليدير، باشليجا: جينسل ديل (زبان جينسيتی) و قادين دويغوسو (احساس زنانگی). تأسفلر اولسون چاغداش قادين شعريميزده آزاراخ راست گله بيليريك بو دوروما. منيم شعريم شعر توپولوسوندا، ايلك اؤنجه سئچديیيم بير نئچه شعری دينله يك، سونرا آراشديريب اينجه‌له‌يك:

سئوگی يوواسی

اللريميزی توخودوق
يوواميز ديكلدی
ايچينده يووالانان جوجه‌لر
جيويلده شير
قوندوم سؤيودون باش بوداغينا
سنه كوره كلنديم
چكمه كوره‌يينی
سئوگيميز چؤكر.

منجه بوگوزل سئوگی و ليريكا شعری، سيمگه‌وی (استعاری و مجازی و سمبوليستی) شعر اولاراق افاده و بيان حرفی دئييل، تصويری دير: اللريميزی توخودوق/ يوواميز ديكلدی. شاعرين اؤزل پؤتيك باخيشی: ايكی سئوگيلی نين بيرلشمه‌سی، بير بيرينه قووشماسی و اوندان سئوگی يوواسی‌‌نين ديكلمه‌سی و بوسئوگيدن یئنی نسلين (جوجه‌لر) دوغوشو و توپلومون تملی اولان بير عايله‌نين چوخ سايدام (شفاف) سؤزجوكلر و ايمگه‌لرله اولوشماسی نين جانلانماسینی و بو اوزه‌ل تجروبه‌نی گه‌نل‌لشديريب، توپلومسال بيرلشمه آنلاميندا دا يوزماق اولار داها دوغروسو. شعر بوتونسل‌ليگينده، سيمگه‌لی ایفاده اولونموش و هر ديزه مجازی و استعاری بيان و ایفاده ايله بير اوزه‌ل، ايهام‌لی و ابهاملی سئوگی فضاسينی ياراداراق اوخوجونون يوزومونا اولاناق (امكان) وئره‌رك، اوخوجو متنه قاتيب اورتاقلانديرير. سؤيود آغاجی بير سيمگه (استعاره) كيمی ذهنيده ياشام آغاجينی جانلانديرديقدا، اونون باش بوداغيندا، اوزه‌يسل (سطحی) باخيشدا ايكی قوشون يوواقورماسی و بويووادا سئوگيدن تؤره‌نن جوجه‌لرين جيويلدشمه‌سی هاميسی ال- اله وئريب بير سئوگيله دولو ياشامی گوزاؤنونه چكير. (جوجه‌لر یئنی نسله اشاره دير). شعرده بيرقادين دويغو و سئوگی‌سی اينجه ليكه اوچونجو و دوردونجو ديزه لرده دالغالانير. شعرين سونوندا بير انديشه لنمك، قوشقو و نيگارانچيليق دويولور. شاعره سئوگيلي‌نين بيريسي اولاراق، سئوگي‌سي اونون آرخاسين بوشالديب، يالقيز بوراخماسيندان و يوواسي‌نين داغيلماسيندان اوشونوب سئوگي نين ديزه چؤكمه سيني آنيمسادير و بورا دا شعرده بير پارادوكس (چليشكی) يارانير. عينا رئال ياشام كيمي. بير باشي سئوگي و بيرليك، بيرباشي آيريليق و يالقيزليق و اورتادا هميشه بير ايكي ديللي ليك، نيگارانچيليق (خوف و رجا دئمك). و سئوگي هميشه بودورومدا اولموش، ايكي طرفي ده اوزموش. عينی داماقدا، قايغي و شاشيرما.

سئوگي هاواسی
هاوانين نفسينده دولانير
سئوگي
سحرين گؤللرينده گونش تك
گوزقاماشديرير
سئوگي
ياغمور اولوب ياغير
سئوگي.

نيگار خياوي نين شعرينده سئوگي وارليغين تام گورونگو (پديده) لرينده آخيجي و پارلاييجي دير. ياغموردا، هاوانين نفسينده، سحرين گوللرينده. هاميسي يئني افاده و بنزه تمه‌لردیر و هر ديزه‌دن سونرا سئوگي سؤزجوگونون تكراري اوخوجونون روحونو اوخشايير و اوره گيني سئوگي دويغوسو ايله دولدورور. همن بوسئوگي نين پارلاقليغي گوز قاماشديرير. نه ايسه بير ايكي چاتيشمازليق مدرن استئتيكا باخيميندان گوزه ديير، اورا تصويرلرين ديل- ديشی (خارج زباني) اولماسيدير. بوگون تصويرلر (ايمگه‌لر) ديلين ايچيندن و سايدام سؤزجوكلردن دوغولماليدير. گونش تك و ياغمور اولوب ياغير، ديل- ديشی اولاراق اسكی استئتيكا ديزگه سي كيمي چيخيش ائتميشدير و منجه بئله يازيلسايدي، ديل- ايچي و سوز جوكلردن و ديلد‌ن دوغولان ايمگه دوروموندا اولاردي آرتيق.

هاوانين نفسينده دولانير (دولاشير داها گوزل)
سئوگي
سحرين گؤللرينده گونش له‌نيب
گوزقاماشديرير
سئوگي
ياغمورلانير
سئوگي.

بوكتابدا یئرله‌شن شعرلرده بعضي چانيشمازليقلار و اوغروسوزلوقلارا دا اشاره ائده‌ليم آرتيق:
1- شوعارچيليق: شووعار شعردئييل، شوو عارين آلاني (ساحه و ميدان) شهرين ميدانلاري و خياوانلاري و شعرين آلاني و يئري شاعرين ايچ دونياسي دير. شعر شاعرين ايچلشميش دئنه‌ييملريدير. شوعار معناني آچيقجاسينا باغير ماقدير. اورنكلر:

منيم شعريم
منيم وارليق شعاريمسان
قارانليق دؤنگه‌لرده پارلايان الوان چيراغيمسان
منيم دويغو دياريمدا جلاليم تاجداريمسان... (منيم شعريم)

اوره‌ك ايچره قورولموش مخمليده
آل شرابيمسان
گوناهيمسان، ثاوابيمسان
منيم آرخام
داياغيمسان (منيم شعريم)


دوغرو دير (دور) دوغرودير
الي بوشوق بيز
يوخسولوق بيز
سئوگي يوخسولو
سئوينج يوخسولو (آلدانيش شعري)

من بو ائلين اوغلويام- قيريييام
تاريخيمين قاندال سؤكن آغزييام
من يئني عصرين يئني نسلييه‌م
حقيقت پوسگور‌ن حق بوغازييام (اؤزگه ليك شعري)


اي انسان
اي ياشايش قايناغي
تاريخين آچيق واراغي
كؤكسونده سئوگي سوراغي
گوزلره اينان
اللره اينان
گونشله نيب ياندير، يان
سونگولر اوجوندا بايراقلان حقيقته چئوريل، دالغالان.
یئني انسان
یئني آرزو
یئني حسرت
یئني دويغو
یئني اورمان
یئني توفان.
داغيديب محو ائله‌سين كوهنه ليگي.... (یئنليك شعري)

2- قادين اوزان- سؤيچو، اورنكلر:
اوره‌ييم بيريول آختارير
گول چيچكلي كول آختارير
چيلغين بوينوم قول آختار
هئچ توكنمه‌يير توانيم. (هئچ توكنمه‌يير توانيم گرايلي سيندان)

ايلك اولاراق ريتمه و وزنه اويغون توكنمه‌يير هئچ توانيم يازيلماليدي، بوندان باشقا توانيم يئرينه «گوجوم» داها دوغما اولاردي: گوجوم هئچ ده توكنمه‌يير.
اوزه‌ره‌م دنيزده دالغايا دوغرو
ده‌لي دالغالارلا قوجاقلاشارام
آشيرير روحومو گوجلو دالغالار
دنيز غروريلان آياقلاشيرام(دنيز انسان قوشماسيندان)


3- افاده‌چي ليك (توضيح گري- بيان گري [بيان حرفي]):
وارليق نه دئمك
سونمز بير اوجاقدير
آراخاسيندا ايللر بويو قرينه لر سايي
غم يوكو داشييان سئوينج آلاوي پارلايان
گوركملي بير چيراغدا (وارليق عشق)

*
منيم شعريم
منيم درديمله درمانيم
منيم غربت آداخلي دربدر عوموروم
ياراكؤنلوم
منيم آيريلمايان ذكريم
منه سيررين آچان سيرداش
منيم سرريم بيلن يولداش

* گونوزده گونش
گئجه‌ده اولدوز گورسم
حياتي آيدين
انساني عزيز گورسم
اوجوز- بوجاقسيز دويغولاريسا
باش- بئنيمده كي بوسورغولار قويسا
آرخايين ياشارام
منده هامي تك. (اگر شعري)

*
اؤزوم
اؤز وارليغيما دوزيوكوم
بوندا سؤزوم يوخ
بو آغير يوك آشيرير وارليغيمي
منده
دؤزوم-يوخ. (آغير يوك شعري)

4- شعره و سوز جوكلره اوزه‌يسل (سطحي) فلسفي، دوشونسل آنلاملاري و اؤیود- خطابه‌لري يوكله مك:
قانون، عرف، عادت
دوروب باخماق
طبيعت‌له قيلينج چكيب ياخالاشماق
اراده‌يه، دوشونجه‌يه
قارا قلمه
قباله يازماق
انسانليغا
دوماق آلتيندان باخماق.

*

حقيقت هاردادي؟
دونه‌نين اسگيلنميش اؤرتويونده دويونله‌ندي
بوگونون تكبرلي گوزلرينده مي ياشايير؟
يوخسا
صاباحين ادعالي قونداغيندا دوغولاجاق مي؟ هاردادي؟
حقيقت.

نيگارخياوي باش قالديران شاعر «باشليقلي تنقيدي باخيشيمين ايلك بؤلومونو (منيم شعريم له ايليشكين) بيرباشقا (قانادلاريم) آدلي گوزل شعري نين قيسا جا اينجه‌له‌مكله سونوجلاييرام آرتيق:

قانادلاريم
مطبخين درين ظلمتينده
بؤجوك تك
اوغرون- اوغرون
قيدالانان دئييلم
قانادلاريم قارتال ايله پهله و ورور
اوچوش آهنگينه آولانير
آليشير
....
هانسي اللر آلچاخلادير مني
هانسي شيطان ايچيمده گيزله دير مني
.....
گيزلي اوكيانلاريمدان حيرته دالارسان
اوزلوگومو عوريانلاسام من.

بو شعرده بعضي چاتيشمازليقلارا باخماياراق و باشقا يؤندن شاعرين ايلك پؤتيك دئنه‌ييمي اولاراق، منجه دويغو، ديل، فورما (بيچيم)، آنلام، باخيش يؤنلريندن دانيلماز ئيني ليكر واردير. گونوموزون قادين دورومو اوزه‌ره، فمينيستي آنلام داشييان بو شعرده قادين دويغوسو، ديزه‌لرده دويولماقدادير. سنتي و فئودالي، اورتاچاغ دوشونجه و باخيشيني (مطباخدا قادين يالنيز يئمك بيشير مه یه يارانميش) پارچالاييب بو ارتجاعي دوشونجه و اينامين چرچيوه‌سني پوزماغا، قادين بير قارتال كيمي (ائركك و كيشي‌يه سيمگه و نماد اولاراق) قارتاللايان يانا سربست ليگه قانادلانير. بو دورملاري گوز اؤنونه آلاراق من بو شعري بير باش قالديرما و عصيان كيمي دوشونور‌م. شاعر قادينلاريميزدا اولان گيزلي گوج، تپه‌ر و جسارتي اوكيان كيمي حماسي سيمگه ايله جانلانديرميش و اونو آلچادانلاري سوروملاميشدير. قادين جينسيني آشاغي لايانلار و اونا آلچاق گوزايله باخانلاري اؤز ايچ گيزلي گوجوندن و كيم ليگيندن قورخودور و اوشوندورور. شعرين ديلي و فورماسي و فضاسي يابان دير و بوتور ديلده بير عصيان ائدن محروم و ظولم گؤرموش و مطباخ كؤشه سينه سيخديريلميش بيرقادي‌نين عصياني ني جانلانديرماغا داها اويغون دور.

قادين ذاتاً اينجه بير موجود اولاراق، يئري گلميشكن، ياراماز توپلومسال دورومون قارشيسيندا بير قارتالا و اوكيانادا چئوريله بيلر داها دوغروسو. آرتيق بو سربست وزن‌سيز شعر منجه عصيان شعري دير. قادين حماسه سيدير. بو عصيان و باش قالديرما شعرين ديل و فورماسيندا و اوندان دولايي آنلاميندادا دويولور. نيگار خياوي نين ايكي سون شعر توپلوسوندا (شهرين جيريغيندا نیگار و الليمده اللي بارماق) بو باش قالديرما داها گوجلو، داها يئني ديل و فورمادا گليشميشدير. منجه چاغداش قادين شعريميزده بئلنچي جسارتلي شعرلر آز اولموشدور يالنيز يئنه بورادا شاملونون بير ديه‌رلي و دولغون سؤزونو آنيمساييرام كي: «شعرعرق ريزي روح است» شعر يازيلاندان سونرا قيراغا قويولوب، دويغوسالليق و متنه و ورغونلوق چؤكه‌ندن سونرا، يازار و شاعر او متنه بير اؤزگه‌سي كيمي ياناشيب، توخونوب، ال گزديرمه ليدير باشليجا. بوشعرده ده بو چاتيشمازليق باش وئرميشدير. شاعرين وريندن شعر يازماق ايسته‌مه‌دن و يا اونا نئجه يازماغي گره‌كلنديرمه‌دن، اونو اينجه‌له‌ينده، بئله گورونوركي، اولينجي ديزه ده آنلام جا ظلمتنيده (اسكي و بول ايشله نميش بير سيمگه اولاراق) صفتينين يئرينه «تكراريندا»، قوللانيلسايدي، قادينلاريميزين مطباخدا تكرار و بيرساياق اوزونتولو ياشاملارين داها دويولاجاق و گونوموزله ايليشكين، گونوموزده‌كي فضا و دوروم جانلانا بيلردي داها دوغروسو. قادي‌نين دورومو بير مطباخ بوجه گينه بنزه‌تمه ده اؤزوتام ئيني دير و آنلاملي البته بوجك كيمي يازيلسايدي شعرين آخيجي ليغي و ريتمي قورولاردي آرتيق.

تك سوز و شعرين موسيقي سينده سكته ياراتميشدير. 5- جي ديزه ده، پهله وورور فارس قورولوشو اولاراق (پهلوزدن) گوبود و شعري دوغاليقدان سالميش دير. يان يانادير داها دوغما اولاردي بلكه، ريتم جه ده آخيجي ليق يارانيب، آنلام جادا چانيشمازليق تؤرنمزدير منجه. 6- جي ديزه ده آهنگينه يئرينه ماهني سيلا ايشله‌نسيدي یئني شعرين فضاسيلا دوغما و اويغون اولابيلردي. اؤنجه دئديیيم كيمي شعرين ديلي و فورماسي يابان، لحن و بيان (دئييم و افاده) حماسي و قورخونج اولدوغوندا، (حيرته دالارسان) دان گوجلو و قورخودوجو فعل طلب ائدير و منجه اوكيانين قوجامانليغيني و چالخانيشليغي‌ني جانلادير ماغا شاعر بوندان گوجلو و حيس لي فعل تاپماق زوروندادير آرتيق. شعرين سون ديزه سينده (اؤزلوگومو عوريانلاسام) يئرينه منجه اؤزلوگومو چيلپاق لانسام هم دوغما و هم تورك سوزجوگو قوللانميش اولار.

بيرينجي بؤلومون سونو.
2 Comments:
Anonymous İsimsiz said...
salamlar.cefer bey bozorg emin cenablari.edebiyatimizin tenqid boshlugundan sizin yazilariniz adama duz kimi chorek kimi gelir.men bele dushunurem ki tabulashmish tanriciqlarin buzlari erimeyince edebiyatimiz ele bu cur gerginlik ve pis durumda devam edecek.bashqa yazilarinizla bu tabularin sinmasinda komeyimiz olun
sayqilarla
duman erdem

Anonymous İsimsiz said...
selamlar,sayin bozorg emin nigar xanim kimi guclu shairimizin sherlerini tenqid edib ve deyerlendirmenize gore cox saq olun .dogurdanda nigar xanim usyanlar shairidir(hemi dil.hemi bichim.hemide anlamca)birde men bele dushunuremki edebiyatimizda bu tabulashdirmaq enenesine ve geleneyine son qoyulamayinca ele biz bu didergin durumun shahidi olacagiq.artiq tabularin buzlari erimelidirler.sizin kimi tenqidchilerimizin bele yazilariyla bu xulyani belkede gerchekleshdirmek ola bilecek.ancaq bashqa yazilarinizi internet dunyasindan esirgemeyin.ozellikle edebiyatimza genclik sherini(yashmaq sira kitablari)daha cox gerekli ve aktual gorunur
hormetle
duman erdem