..
هرگز نمی دانیم شخصیت های رمان هایی که ما می نویسیم در زمـانی که آن ها در رمان های ما حضور ندارند کجا رفته اند . ما که اندیشنده ی آن ها هستیم ، وقتی که به آن ها نمی اندیشیم ازروی کاغذ غایب می شوند . احمد میرعلایی هم شخصیت رمان گسترده یی است که ما همه درآن شرکت کرده ایم . حالا او ازمیان ما رفته است ، اما آیا او از آن رمانی که همه یِ مارا تشکیل می دهد نیز رفته است ؟ به او که بیاندیشیم بر رویِ کاغذ ظاهر می شود . میرعلایی فقط ارجاع خارجی اش را از میان ما به وادی غیب برده است . ولی باور کنید اگر بفهمیم بورخس قصه های خود را چه گونه نوشته است ، همیشه می توانیم او را به حضور خود احضار کنیم . نویسنده گی یی ازاین دست ازهرگونه مراسم احضارروحی پیچیده تر و جذاب تر است .

به نظرمی رسد سراسر زنده گی بورخس صرف این شد که غایب ها رادر نظر آورد . درک این نکته که از نظر تعدادی از قصه نویس های ما متأسفانه دورمانده ، درقلم مترجمی که ما همه باید قدردان او باشیم ، برای ما به ارمغان آورده شده است . آقای میر علایی که درزمـان حیات پربارش ما ازاو حتا یک تجلیل کوچک نکردیم – چرا که ماهم به شیوه یِ خاص خودمان عشق به مرده گان را از قصه یِ درد دل ملا قربانعلی جمالزاده و بوف کور هدایت به ارث برده ایم وسوگند یاد کرده ایم که آدم های محبوب خود را پس از مرگ آن ها و تنها به صورت جنازه درآغوش بکشیم – آری آقای میر علایی کتاب نویسنده یی را دربرابر ما افتتاح کرد که خود کتاب های مرده گان ما را مدام ورق می زد وسرگذشت ها و سرنوشت های ما رابا سرگذشت ها و سرنوشت های دیگران ترکیب می کرد . عشقی که ما به قاره های گم شده یِ جهان انسانی به جغرافیای کژومژ و متلاطم آگاهی های هزاره ها به تواریخ مخفی وبه پرستشگاه های تودرتو و مرگ – آشنا داشته ایم وعشقی که سایر ملل شرق به این قبیل کاوش های درون ومعراج های بیرون داشته اند زبـان روایی و قصوی اش رادر کتابهای کسی می یابد که انگار غایب های جهان ما را به تر از حاضرهای جهان ما می شناخت .

درست است که ادبیات از زنده گی سخن می گوید اما به نظر می رسد وقتی که ادبیات قدم درقلمرو مرگ می گذارد و زوال ها را ترسیم می کند قلمرو وسیع تری از تخیل و حا فظه زمـان و مکان و فضا و زبـان را در بر می گیرد . حوزه های حقایق مخفی و مکتوم و نامکتوب ، اقالیم سپرده شده به نابودی و مرگ و فراموشی توسط پدیده یِ نوشتن به عرصه یِ متنِ جدید احضارمی شوند وعشق به مرگ درمتن ادبی از همین اضطراب های عمیق ناشی از پدیده یِ نوشتن سرچشمه می گیرد .

حقیقت ا ین ا ست که درپاره یی موارد پرداختن به مرگ در حوزه یِ زنده گی ما انگارتحصیل حاصل بوده است . در ما عشق به مرگ و مرده گان خانه کرده است . مرگ ما را سرپا نگاه می دارد وهنوز بهترین نویسنده گان ما از کاسه یِ سر مرده گان پیاله می گیرند . این حرف های بسیار ناچیز را که صرفن به فنون اصلی روایت و قصه یِ بورخسی و مسایل مشابه تخصیص خواهد داشت به روان نازنین مردی تقدیم می کنم که در سراسر عمرم جز چند ساعتی آن هم جست جست و قطعه قطعه درحضور او نبودم .

آدمی که نزدیک ترین دوست و برادر نویسنده است ، چرا که مترجم همزاد و خواهر یا برادر نویسنده است ، و چه بسا که نام روان شاد میرعلایی ازبسیاری از نویسنده گان معاصر طولانی تر دراذهان زبـان ها باقی خواهد ماند ، چرا که اگر نام او در ذهن معاصران در کنار بزرگی چون بورخس می ایستد و به عنوان همزاد فارسی زبـان او چرا درآینده در کنار او نایستد ؟

1 – بورخس و معرفت های جدید
نظریه پردازانی که حتا چند دهه پس از فرمالیست های روس آمدند بر چند نکته یِ اساسی تحقیقات فرمالیست ها تاکید ورزیدند . ژان فرانسوا لیوتار فیلسوف فرانسوی درمقاله یِ « کار رویا نمی اندیشد » که به بررسی تعبیر رؤیای « فروید » تخصیص داده تقسیم بندی های رومن یاکوبسون نظریه پرداز بزرگ زبـان و ادبیات را به این صورت تلخیص می کند :
سطوح روابط مبتنی برمحورجانشینی روابط مبتنی برمحورنحوی

درسطح زبـان ، ذهن درصورتی که بر محور جانشینی عمل کند به سوی شباهت گرایش پیدا می کند ؛ در صورتی که بر محور نحوی عمل کند به سوی قرابت حرکت می کند . به همان صورت درعملِ گفتار یا انتخاب پیش می آید یعنی یک کلمه به جای کلمه یِ مترادف می آید و یا یک کلمه با کلمه یِ دیگر ترکیب می شود . در زبـان ادبیات و انواع جادو کنایت یا استعاره را انتخاب می کند که در ذات آن از دو کلمه یکی حذف شده است و یا بر اساس مجاز و یا بیان مبتنی بر تقریب گویی که در آن کلمات به دنبال هم ردیف می شوند .
و به همین دلیل وقتی که به « جنس » ( ژانر ) اثر می رسیم در محور جانشینی شـعر را می یابیم و در محور نحوی ، نثر را . به دنبال همین تقسیم بندی از نظر مکتبی ، در محور جانشینی ، ورمانتیسیسم و سمبولیسم و تبعات آن ها می آید و در محور نحوی ریالیسم که اساسن منثور است .

2 . با وجود این یک نکته در این تلخیص بیش از هرچیز دیگر نیازمند توضیح وتأکید است . محور جانشینی مبتنی بر هم زمـانی و محور نحوی مبتنی بر عامل در زمـانی است . ولی این حرف و سخن ها یک ریشه یِ دیگر هم دارد و آن هم سایه گی فکریِ این اندیشه با تعریف فردینان دسوسور زبـان شناس بزرگ سویسی از لانگ و یا زبـان به عنوان عنصرِ هم زمـانی و پارول و یا گفتاربه عنوانِ عنصر در زمـانی است .

از مجموع این برخوردها در بررسی زبـان تاریخ ادبیات نشانه شناسی و تقریبن همه یِ معرفت های پس ازفرمالیسم روس و زبـان شناسی فردینان دسوسورد و ساختار اولی مبتنی بر هم زمـانی ودومی مبتنی بر در زمـانی اهمیت فوق العاده پیدا کردند وگرچه پس از پیدایش مکتب فراساختار شناسی و ساختارزدایی و پست مدرنیسم ، تاکیدات مدام ازاین محور برآن محور درنوسان بود ، ولی به طور کلی این دو شق بینش درمورد یک پدیده یعنی معرفت – از هرنوع وسنخ – مدام درهمه یِ مباحث هفتاد یا هشتاد سال گذشته به ویژه سی سال گذشته مطرح بوده اند .

ازهمان آغاز نیز چون این طور به نظر می آمد که عنصرِ هم زمـانی در زبـان دارد اهمیتی بیش از اندازه پیدا می کند و عنصرِ در زمـانی به پشت صحنه رانده می شود دو نماینده یِ بزرگِ صورت شناسی تینیانوف و یا کوبسون ضمن انگشت گذاشتن بر اهمیت فوق العاده یِ عنصرِ همزمـانی از توجه به عنصرِ در زمـانی غافل نماندند و در اعلامیه یِ مشترک خود درنیمه یِ اول قرن بیست ام تأکید کردند که باید به هم زمـانی دینامیک معتقد بود یعنی آن هم زمـانی که عنصرِ در زمـانی راهم درخود ادغام کرده باشد .

به دنبال این تصور در طول قریب به پنجاه سال این تفکر در همه یِ معرفت هایِ مبتنی بر نشانه شناسی قوت گرفت که بخش های مختلف زبـان زبـان شناختی ، ادبیات شناختی ، و فلسفه شناختی را نمی توان به صورت پویای مطلق و یا ایستای مطلق تجزیه کرد ، در هر پویایی عنصرِ هم زمـانی و ایستایی و در هر ایستایی عنصرِ پویا و در زمـانی غوطه ور است ، به دلیل این که هر ساختارو سیستم و دستگاهی هم در قالب در زمـانی اش وهم درقا لب زمـانی اش دو ساختاره ، دو سیستمی و دو دستگاهی است ویا به قول « باختین » ، جهان درهر نسبت اش با وجود ، دو گویه ، دو گفتاره و چند گفتاره است .

انسان در ادبیات نمی تواند تک گفتاره باقی بماند . در کنار و به دنبال این نظریه ها و داده ها بود که ایتاماراون – زهر نظریه پرداز تئوری چند سیستمی با بررسی دقیق 2 دستگاه هم زمـانی و در زمـانی در مقولات فرهنگی و ادبی و زبـان شناختی به این نتیجه رسید که :
« اولن یک دستگاه ( سیستم ) ازیک سو مشتمل است هم بر دستگاه هم زمـانی و هم بر دستگاه در زمـانی و از سوی دیگر هر یک از آن دستگاه ها جداگانه و فرادا به روشنی دستگاه هستند ؛ و ثانین چون لازم نیست اندیشه یِ ساختار یافته گی و دستگاه یافته گی با هم جنس بودن یکسان شناخته شود ، یک دستگاه نشانه شناختی به ناچار ساختاری باز مبتنی بر دیگر – جنسی است و ازاین رو به ندرت تک دستگاهی است بل که الزامن یک چند دستگاهی [POLYSYSTEM ] ۳را تشکیل می دهد .

حال سعی کنیم این مباحث را به زمینه های بورخسی مربوط کنیم . تردید دارم که بورخس یادداشت یاکوبسون – تینیانوف را که در سال 1928 نخست به روسی چاپ شده و سال ها بعد به زبـان های دیگر ترجمه شده ، دیده باشد . قصه یِ الفِ بورخس که یکی از ارکان قصه نویسی جهان امروز به شمارمی آید در سال 1945 نوشته شده و سال ها بعد به زبـان های دیگر ترجمه شده است . اندیشه یِ چند دستگاهی نیز مربوط به دو دهه یِ اخیر است و مقاله یِ ایتاماراون – زهر در سال 1979 چاپ شده است یعنی سی و چهار سال پس از نگارش الف بورخس . به طور کلی پدیده های مربوط به فرمالیسم روس و ساختار گرایی پراگ از دهه یِ شصت قرن بیستم به تدریج به جهان غرب معرفی شده است . این معرفی در ابتدا جسته و گریخته بود ولی بعد ها فلسفه زبـان شناسی و ادبیات شناسی غرب از یک سو در برابر تفکر اروپای شرقی وصورت شناسی سی سال اول قرن درروسیه و شوروی سر تسلیم فرود آورده و از سوی دیگر درپایان همان دهه یِ شصت ودر سراسر دهه یِ هفتاد میلادی وبه طور کلی در بیست و پنج سال گذشته دیگر فاصله یِ شرق و غرب اروپایی در مقولات فوق از میان برخاسته و درپدیده های نوظهور مدرنیسم همه یِ این معرفت ها به صورت استحاله یافته و ادغام شده در یک دیگر بروز کرده اند .

زمـان ها و اعصار و کشورها و قاره های مختلف گیتی زبـان های ادبی و پیشنهاد های زیبا شناختی متنوع کنارهم قد برافراشته و به کرات بریک دیگر تأثیر گذاشته و از یک دیگر تأثیر پذیرفته اند . آن چه از شوروی آمده آن چه از پراگ پیش – کمونیستی به جهان معرفی شده آن چه از تحقیقات سرخ پوستی کلود لوی اشتروس ساختار شناس بزرگ فرانسه حاصل شده آن چه از توهم زدایی آدورنو و هورکهایم و مکتب فرانکفورت و تبیین و انتقاد عصر روشنگری به جهان فلسفه ، ادبیات و زیبایی شناسی ارایه شده آن چه از تفکر نیچه و هایدگر در خصوص نه تاریخ بل که ضدیت با تاریخ و هستی شناسی حضور به دست آمده و آن چه از بورخس و پیروان درخشان او در آمریکای لاتین و بعد در آمریکای شمالی به جهان روایت و شـعر عرضه شده – وهمگی دست در دست هم درون هم در تضاد و تعارض وتخالف ولی ادغام شده در لایه های یکدیگر بخش هایی از صورت و سیاهه یِ اصلی معرفت هایی را تشکیل می دهند که تفکر امروز اگر در این طیف های گوناگون دقت و مو شکافی نکند دیگر نمی تواند عنوان تفکر را به خود اختصاص دهد .

جنس زدایی ( دژانره کردن ) جنس ها ( ژانرها ) با کوبیدن تک گفتاره و نحوهای ظالمانه صورت گرفته است . مراحل تطور تاریخی در مقاطع و در کشورهای مختلف درهم ادغام شده اند . وهمین در مورد نهضت ها و معرفت های فرهنگی نیز صورت گرفته است . مدرنیسم ، شاخصه یِ اصلی فرهنگ اروپایی وآمریکایی ، بخش های مختلف جهان را چنان ا ز خود اشباع کرد که برخی از نویسنده گان و هنرمندان ، بی آن که عملنً به اروپا و آمریکا تعلق داشته باشند ، تجربه یِ مدرنیسم را از طریق آن هایی که به طور دست اول آن را تجربه کرده بودند ، آزمودند و به آن سو پریدند طوری که برای بعضی ها مدرنیسم خاطره و حافظه شد بی آن که با تجربه یِ عینی و محیط اجتماعی آزموده شده باشد ( بولگاکف نمونه یِ عالی آن در دهه یِ اول ودوم بعد از انقلاب بلشویک در شوروی ؛ بورخس نمونه یِ عالی دیگر آن در اواسط قرن و مارکز ، نمونه یِ درخشان دیگر آن در بعد از دهه یِ هفتاد قرن حاضر میلادی در آمریکای لاتین و نیز خوان رولفو و فوینتس ) .

سرانجام همه یِ این ها از دنیایی سر در آوردند در آن سوی مدرنیسم مبتنی بر داده های عصر روشنگری و متافیزیک مبتنی برحاکمیت گستاخانه و بی بروبرگرد فاعل اندیشه بر مفعول اندیشه در آن سوی فراروایت های بزرگ – ازدکارت تا پراگماتیسم آمریکایی و تا حاکمیت های تک حزبی استالینی و ادبیات تک خطی تک راویه و در واقع حزبی ؛ تفکرو ادبیاتی به وجودآمد در برابر روایت بزرگ سیطره یِ تکنولوژی بر جهان – ادبیاتی مخالف رسانه سالاری سرمایه که همه چیز رایک شکل و یک صدا ویک زبـانه و بی معارض وبی گفت و گو وتک گفتاره می خواست ؛
ادبیات روایات به ظاهر کوچک و کوتاه ولی عمیقن اعترافی و درونی و حسی ؛ ادبیات زنان که تکنولوژی و رسانه سالاری یا حذف اش می کرد ویا آن را به صورت شیء شده وبزک و زینت المجالس می خواست ادبیات سرپیچی ازسخافت سپردن جهان به یک اندیشه یک شیوه و یک نحوه یِ نگارش ادبیات مخفی گاه های زمـان و زبـان و جهان ادبیات معارض نظام های تک گو ازهر نوع با ادبیاتی به دنبال کثرت صداها کثرت نحوها کثرت تخیل ها و به رسمیت شناسی تخیل فردی رؤیا شـعر وموسیقی به عنوان دستگاه های رهایی بشر از سیطره یِ قدرت های هم آهنگ کننده و استحاله دهنده و ادغام کننده .

ادبیاتی که حقیقت را یک سان به یک صورت نمی خواست ادبیاتی که قاره ها و ادبیات ها و زبـان های کهن را می کاوید ومدام به دنبال پرده برداری از جهان های پشت پرده و پنهانی بود که سیستم های استحاله گر مانع آگاهی انسان ازآن ها شده بودند و بورخس نویسنده یِ این قلمرو مخفی مانده یِ زمـان زبـان ادبیات و تخیل انسانی است . به دنبال تصور کردن عالمی است تصور ناپذیر :
« اکنون به کنه ناگفتنی داستان ام می رسم . و در این جا ناکامی ام درمقام نویسنده آغاز می شود . تمام السنه دسته یی از نشانه ها هستند که استعمال آن ها توسط کسانی که آن زبـان ها را صحبت می کنند مسبوق به گذشته یی مشترک است و آن وقت چگونه می توانم « الف » لایتناهی راکه ذهن دست و پا زن من به زحمت می تواند دربرگیرد به زبـان کلمات برگردانم ؟ . . . کاری که من می خواهم بکنم ناممکن است زیرا هم فهرستی از سلسله یِ بی پایانی از چیزها محکوم به نابسنده گی است .

درآن لحظه یِ واحد بیکران ، میلیون ها نمایش دیدم ، هم دلپذیر و هم سهمناک ؛ هیچ یک از آن ها مرا بیش ازاین حقیقت به شگفتی نیانداخت که همه یِ آن ها درنقطه یِ واحدی از فضا قرار داشتند ، بدون تداخل یا تقابل . تمامی آن چه چشم من می دید متقارن بود اما آن چه که خواهم توانست متوالی خواهد بود زیرا که زبـان متوالی است . با این همه سعی می کنم تا آن جا که بتوانم همه چیز را به یاد بیاورم .

درقسمت عقب پله طرف دست راست کره ی کوچک قوس وقزحی دیدم که درخشش آن تقریبن تحمل ناپذیر بود . ابتدا گمان کردم که درحال چرخیدن است اندکی بعد متوجه شدم که این تصور را دنیای گیج کننده ای که درون آن بود ایجاد می کرد . قطر « الف » شاید به سه سانتیمترنمی خورد اما تمامی فضا درآن بود واقعی و کوچک نشده . هرچیز ( صفحه یک آیینه برای مثال ) چیزهایی بیشمار ، بود چرا که من آن را به وضوح از تمام زوایای جهان می دیدم دریای آکنده را دیدم ، فلق و شفق را دیدم ، جمعیت کثیرآمریکا را دیدم ، تارعنکبوتی نقره فام را درمرکز هرمی سیاه دیدم ، هزارتوی ترک خورده ای را دیدم ( که لندن بود ) ، چشمانی بیشمار را از نزدیک دیدم که درمن به خویش خیره شده بودند ؛ چنان که درآیینه ای همه آیینه های روی زمین را دیدم و هیچ یک تصویر مرا ننمود درحیاطی عقبی در خیابان « سولر » همان کاشی هایی را دیدم که سی سال پیش در مدخل خانه ای در « فران نبتوس » دیده بودم ، خوشه های انگور را دیدم ، برف را ، توتون را ، رگه های فلز را ، بخار را ، صحراهای محدب حاره ای را دیدم و هر دانه ای از شن های آن صحراها را ، زنی را درا یندنس دیدم که هیچ گاه فراموش نمی کنم ، موهای ژولیده ی او را دیدم ، قامت بلنداش را ، سرطانی راکه در سینه اش خانه کرده بود دیدم ؛ . . . ( درکودکی تعجب می کردم که حروف یک کتاب بسته برسرهم نمی ریزند و شبانه گم نمی شوند ) . . . بستر خالی خودم را دیدم ؛ درگنجه ای در « ا لکمار » ، کره ای خاکی دیدم که میان دو آینه قرار داشت وتصاویر آن به بی نهایت می رسید ، اسب هایی را با یال مواج دریکی از سواحل بحر خزرهنگام طلوع آفتاب دیدم ، ساختمان استخوانی ظریف یک دست را دیدم ، بازمـاندگان جنگی را دیدم که برای آشنایان کارت پستال می فرستادند ، در ویترینی در « میرزاپور » یک دسته ورق بازی اسپانیایی دیدم ، سایه مورب سرخس ها را برکف گلخانه ای دیدم ، ببرها را دیدم ، سیخونک ها را گاوهای وحشی را ، موج ها را ، و لشکرها را ، تمام مورچگان زمین را دیدم ، اسطرلابی ایرانی را دیدم ، درکشوی میز تحریری نامه ا ی باور نکردنی وقیح ومفصلی را دیدم ( وخط نامه ها لرزه به پشتم انداخت ) که بیاتریس به « کارلوس آرگنتینو » نوشته بود ، بنای یادبودی را در گورستان « چاکاریتا » دیدم که می پرستیدم ، خاک پوسیده واستخوانی را دیدم که زمـانی « بیاتریس ویتربو » یِ طناز بود ، گردش خون تیره ی خودم را دیدم ، مجامعت عشق را و مفارقت مرگ را ؛ « الف » را از هر نقطه و زاویه ای دیدم ، و در « الف » زمین را دیدم و درزمین « الف » را ، صورت خودم را دیدم و امعاء واحشاء خودم را ، صورت تو را دیدم و احساس گیجی کردم و گریستم زیرا چشمان من آن شیی مرموز و فرضی را دیده بودند که نام اش به گوش همه ی مردمان آشناست ؛ اما هیچ یک برآن نظر نیفکنده اند – عالم تصور ناپذیر را. »4 چیزی که بورخس می یبیند متقارن است و او بحر متقارنی ازآن دیده ها تحویل می دهد . بی شباهت به آن حرف فروید – لویوتار نیست که « کار – رویا نمی اندیشد » . ولی موقع نوشتن باید متوالی بنویسد : « زیرا که زبـان متوالی است . » پس یک سیستم برای این که حضور داشته باشد از دریایی از سیستم ها ی ساخته شده و ثانین برای آن که در زبـان وجود داشته باشد باید آن سیستم ها و سیستم های اش به بستر دستگاه و سیستم دیگری سپرده شود که ضمن حفظ حالتی متوالی خودبریزد و ارایه دهد.
به این ترتیب دستگاه ها درون هم فرو می روند : « در الف زمین را دیدم و درزمین « الف » را » . ولی مجموع این داده ها درواقع به آن صورت که دیده می شوند بیان می شوند درعالم واقع وجود ندارد همگی دریک جا « آن شیء مرموز و فرضی را » به معرض تماشا می گذارند که کسی به آن ها نظر نیافکنده است . ارجاع خارجی ندارد و در جمع بندی خود « عالم تصورناپذیر »ی را به وجود می آورند که تنها دریک جا ، در الف ، درآن چیزی که ادبیات است به وجود می آیند . یک جنس ازمرکز خود به سوی لبه های خود حرکت می کند ولبه های بی شماردرگفت و گوی پیچا پیچ ومحرمانه و خلوت خود شرکت می کنند وبعد لبه های بازمـانده در صورت حرکت به سوی مراکزی می روند که آن مراکز نهایتن به سوی لبه ها حواشی و لب های دیگر حرکت خواهند کرد تا آن نجوای محرمانه جاهای مخفی جهان ادامه یابد . پس یک جنس زبـانی مجبور است از مدار خود خارج شود و به سوی مدار دیگر حرکت کند با لب های باز و بی شمار با غلاف های فراوان .چیزی که ژاک دریدا در « قانون جنس ( ژانر ) » آن را به صورت زیر ترسیم کرده است وگرچه ترسیم او برای قصه یی از موریس بلانشو است ولی درمورد قصه یِ « الف » بورخس و بسیاری از قصه های دیگر اونیز صادق بل صادق تر است . دریدا در قانون جنس 5 این حالت را غلاف شده گی ویا توی خود برگشتگی متقاطع و مضاعف لبه ها 6 خوانده است .

چیزی ازآن یکی در چیزی ازاین یکی به صورتی شرکت داردکه جدا کردن آن ها از یک دیگر و از لبه های دیگری که مدام به صورت شکل فوق در جهت شرکت در حواشی دیگر و در غلاف شده گی های دیگر حرکت می کنند ، ناممکن خواهدبود . واین همان عالم تصور ناپذیر جهان بورخس است . ودر واقع بورخس در سال 1945 قصه یِ قانون جنس ی را نوشته که درسال 1979 ژاک دریدا مقاله ی آن قانون جنس 7 را نوشته است و یا سخن رانی آن را ایرادکرده است .

________